Egzistencijalna kriza Evrope

Opismenjeni Evropljanin i Evropljanka, piše George Steiner, uhvaćeni su u paukovu mrežu in memoriama koji su istovremeno i prosvjetljujući i zagušujući

Ajla Terzić

Predsjednik Evropske komisije Jean Claude Juncker je jučer tokom svog godišnjeg obraćanja “O stanju unije” pred Evropskim parlamentom u Strasbourgu rekao da još uvijek stoji njegova ranija konstatacija da “nema dovoljno Evrope i da nema dovoljno Unije”. Ukazao je na to da se u EU daje prednost nacionalnim interesima te naglasio da se evropske integracije ne smiju povinovati nacionalnim interesima. “Evropa ne smije postati bezlična masa. Mi želimo da gradimo. Želimo bolju Evropu”, rekao je on i tom prilikom predložio osnivanje evropskog fonda za odbranu do kraja godine, kako bi se aktivno stimuliralo istraživanje i razvoj u toj oblasti. Samita EU lidera u Bratislavi počinje sutra i na njemu neće biti predstavnika Velike Britanije, no Juncker smatra da Velika Britanija što prije treba da pokrene proces razvoda te da njeno napuštanje evropskoga bloka ne utiče na EU.

Osvrnuvši se na migrantsku krizu koja uveliko dijeli EU te na bunt spram njegovih kvota za preraspodjelu izbjeglica, Juncker je pozvao na solidarnost koja se, istina, ne može nametnuti zemljama članicama te da ona mora da bude dobrovoljna i da dolazi iz srca. Konačno, baveći se i problemima kao što su roaming te autorska prava, predsjednik Evropske komisije je utvrdio i to da se Evropa suočava sa egzistencijalnom krizom.

Pozvati se na egzistencijalizam, kao filozofski pokret iz intelektualnog amaneta te iste evropske historije i kao kulturni fenomen postratne književnosti 1940-ih sa skoro pa Junckerovim imenjakom Jean Paul Sartreom na čelu i saradnicima Simone de Beauvoir, Maurice Merleau-Pontyjem i Albertom Camusom, svakako je primjereno. Preispitivanje vlastitoga postojanja, odnosom spram samoga sebe i drugih, upravo je ono što Evropi i Evropskoj uniji danas i treba. Iako je generalno zbir tema koje se dovode u vezu sa ovim pokretom kao što su anksioznost, dosada, alijenacija i ništavilo, spadaju ponajviše među probleme bogatih i razmaženih, posebno u današnjem kontekstu, sloboda je ipak princip koji je vječni lajtmotiv i ovoga vijeka, te bi nam svakako prijalo žustrosti i strasti sa kojom su vodeći egzistencijalisti svojevremeno stvarali u potrazi za novim kategoričkim okvirima i smislom.

Juncker je, čini se, definirao šta Evropa nije (“Mi nismo Sjedinjene Evropske Države” “Evropa nije bezlična masa”) i šta bi ona trebala da bude (“bolja Evropa” koja ne bi trebala da “odustane od zajedničkog sna” te “kontinent nezaposlenosti mladih, koji će biti siromašniji od njihovih roditelja”), no pitanje je ujedno i šta Evopa jeste, bez čega se ne može ni definirati njena budućnost.

Na ovo pitanje, na koje je nužno odgovoriti da bi se uopće moglo nositi sa idejom o Evropi, svojevremeno je dao odgovor francusko-američki filozof i esejista George Steiner, koji je u svome sjajnom predavanju na ovu temu na uglednom Institutu Nexus u Amsterdamu 2004. godine naglasio da se Evropa mora pozvati na svoje intelektualno i kulturalno naslijeđe da bi ponovo došla do svoga identiteta.

1930-ih, piše Steiner, Nijemci su željeli da budu (samo) Nijemci, Italijani da budu samo Italijani i dr. - jedino su Jevreji željeli da budu Evropljani i morao se desiti Holokaust da evropske nacije shvate šta znači imati zajednički identitet te koji su benefiti zajedničke nam civilizacije dok se, piše on prije skoro petnaest godina, nad tadašnjom Evropom nadvija bauk nacionalizma.

Evropa je sačinjena kako od caféa koji se protežu od omiljenoga Pessoinog caféa u Lisabonu i caféa u Odesi u koje su dolazili gangsteri Isaaca Babelja, piše Steiner, preko onih u Kopenhagenu pored kojih je Kierkegaard prolazio za svojih šetnji do šankova Palerma. Malo ih je takvih u Moskvi, koja je već predgrađe Azije. Još manje, nakon kratkotrajnog hira u osamnaestom vijeku, u Engleskoj. Nimalo u Južnoj Americi izvan galske predstraže New Orleansa. Napravite mapu caféa i imate jedan od ključnih markera “ideje Evrope,” zaključuje on. Međutim, Evropa - kao dualni toponim - mjesto je gdje Goetheov vrt skoro graniči sa Buchenwaldom, gdje se Corneillova kuća naslanja na trg na kojem je Ivana Orleanska spržena na smrt. Memorijali ubistvima, što individualnim, što kolektivnim, nalaze se posvuda. Čak se i dijete u Evropi savija pod težinom prošlosti kao pod preteškom školskom torbom, piše Steiner. Ambigvitetna težina prošlog vremena u ovoj ideji i supstanci Evrope proizlazi iz primordijalnoga dualiteta. Kada je Paul Celan ušao u Senu da počini samoubistvo, on je odabrao onu istu tačku koju je Apollinaie slavio u svojoj poznatoj baladi, mjesto tačno ispod prozora sobe gdje je Tzvetaeva provela posljednju noć prije nego se vratila u smrt Sovjetskoga Saveza. Opismenjeni Evropljanin i Evropljanka, nastavlja Steiner, uhvaćeni su u paukovu mrežu in memoriama koji su istovremeno i prosvjetljujući i zagušujući.

Steiner, pak, zaključuje da je dignitet homo sapiensa u poimanju mudrosti, u potrazi za nesebičnim znanjem, stvaranjem ljepote te smatra, iako se ograđuje da to možda zvuči utopijski, da će Evropa u konačnici da generiše kontraindustrijsku revoluciju. Određene ideje o dokolici, privatnosti, o anarhoindividualizmu, idealima koji su skoro pa zagušeni konzumerizmom i komoditetima američkoga i azijsko-američkoga tipa, imaju svoju prirodnu funkciju u evropskome kontekstu. Steiner na kraju poziva na neku vrstu kolektivnog sjećanja, posebno na period komunizma u Istočnoj Evropi koji je generisao solidarnost, onu istu na koju se referira i predsjednik Evropske komisije, jednako dok se nad Evropom nadvija bauk nacionalizma.

Međutim, egzistencijalizam je do 1970-ih postao opće mjesto i predmet parodije brojnih pop-kulturalnih djela, te brojnih filmova Woody Allena, posebno njegovoga “Iracionalnog čovjeka” (2015) koji na satiričan no kontekstualno poguban način prikazuje moralne i emocionalne krize profesora (filozofije, dakako) na jednom američkom koledžu te tok i ishod njegove egzistencijalne krize. Jednako tako, dok su za Sartrea pakao predstavljali drugi ljudi, pakao je za Woody Allena - on sam, isto kao i za njegovoga profesora Abea Lucasa. Također, Evropa i Woody Allen imaju dodatnu zajedničku osobinu, a to je da aktivno kritikuju sami sebe i uživaju u tome.

U svakom slučaju, po ovoj egzistencijalističkoj liniji se može reći da je pakao za građane Evropske unije bliži ovome prvom, odnosno, da su njen pakao Drugi, i to posebno izbjeglice koje niko ne želi. Jedina je razlika u tome što ih neki ne žele manje, a neki više.

Oslobođenje.ba,

Piše: Ajla TERZIĆ,

15.09.2016


Važna urednička napomena: Postavljene informacije, subjektivne napomene i stavovi izraženi u ovom članku su isključivo autorovi, tj. izvora i nužno ne predstavljaju uredničku politiku ili stav nezavisnog portala www.camo.ch.