Isak Samokovlija: 90 godina književnosti

Prije tačno devet decenija, 1927. godine, Isak Samokovlija je objavio “Rafinu avliju“, svoju prvu pripovijetku, i tako ušao u svijet književnosti, da u njemu ostane zauvijek

Isak Samokovlija spada u onu značajnu skupinu svjetskih pisaca koji su bili i ljekari. Ne samo zbog te biografske podudarnosti može se Samokovlija usporediti sa Čehovom. I Čehov i Samokovlija su maestralni pripovjedači, obojica se služe naoko jednostavnim prosedeom i postižu s njim vanredne umjetničke rezultate. Njihova vještina i suosjećanje u slikanju malih ljudi su neprevaziđeni; ima u tome, čini se, i neke profesionalne deformacije. Zar nema u ovom memoarsko-autopoetičkom iskazu Samokovlijinom i nečeg čehovljevskog: “Vremena nisam imao mnogo, jer sam bio zauzet kao ljekar. Radio sam u ambulanti i poslije podne vodio privatnu ordinaciju. Zato sam uglavnom najviše pisao noću. Kad bih završio medicinske poslove, bacio bih se na književnost. A to je za mene bilo najveće uživanje. Volio sam da pišem i volio sam stvari koje pišem, doživljavao ih. Ali držao sam ih suviše dugo u ladici i nije mi bilo stalo da ih štampam. Ja sam imao teme, imao sam ljude, pa sam htio da dam te ljude, da kažem nešto o njima u pripovijetci.”?

Drina

Isak Samokovlija je rođen trećeg decembra 1889. godine u Goraždu. Odrastanje na obalama Drine snažno ga je obilježilo. U tekstu “Sunce nad Drinom” Samokovlija ovu rijeku naziva divnom i plahovitom, prisjeća se njezine čarobno zelene boje pune sunca te veli: “Drina je za me jedan od najdubljih doživljaja. Zanosila me je kao neko živo, božanstveno biće.” Odrastanje u istočnobosanskoj varošici prekinuto je - slično kao kod Ive Andrića - odlaskom na školovanje u Sarajevo. I Samokovlija i Andrić završili su istu srednju školu (današnju Prvu gimnaziju), samo što je Samokovlija bio dva razreda ispred budućeg nobelovca. U kratkom dirljivom tekstu “Letnji dan” Andrić će se nakon Samokovlijine smrti prisjetiti jednog njihovog davnog ljetnjeg susreta u velikom sarajevskom parku.

Rat

Nakon gimnazijske mature Samokovlija odlazi u Beč studirati medicinu. Po završetku fakulteta najprije radi kao liječnik u rodnom gradu, a nekoliko godina kasnije seli u Fojnicu. Ipak, već od 1925. Samokovlija živi i radi u Sarajevu. Dvije godine kasnije objavit će svoju prvu priču (u časopisu Jevrejski život), a prva njegova knjiga (pod naslovom “Od proljeća do proljeća”) publicirana je u Sarajevu 1929. godine. U narednih dvanaest godina Samokovlija radi kao liječnik i piše: osim priča (u Beogradu će mu 1936. izići nova zbirka) tu su i drame, od kojih je najpoznatija “Hanka”. A onda dolaze rat i holokaust. Odmah po proglašenju NDH ustaše su zatvorile Samokovliju. Kasnije je prebačen u izbjeglički logor u Alipašinom mostu. Samokovlija je, srećom, uspio preživjeti rat, kao i njegova djeca. Jednu svoju poslijeratnu priču Samokovlija je posvetio svojoj pokojnoj majci Sari, a u toj posveti - za koju Meša Selimović veli da je najgorča za koju zna - Isak Samokovlija veli da je sretan što mu je mati umrla prije rata. Poslije rata Samokovlija je objavio još nekoliko knjiga (od kojih je najpoznatija ona iz 1946. godine - “Nosač Samuel”). Sve do svoje smrti (petnaestog januara 1955. godine) Samokovlija je radio kao urednik u Svjetlosti. Sahranjen je na starom sarajevskom jevrejskom groblju.

Atlantida

U svojevrsnom predgovoru za slovenačko izdanje izabranih priča Isaka Samokovlije Ivo Andrić je, među ostalim, kazao: “Srećna je okolnost (okolnost koja pokazuje važnost i značaj umetnosti, u ovom slučaju književnosti) da je sefardska zajednica Bosne i Hercegovine dala našoj književnosti jednog pisca od vrednosti i tako se u njegovom delu sačuvala sa svim svojim bitnim osobinama.” Isak Samokovlija jedan je od malog broja bosanskih Jevreja koji su preživjeli nezapamćenu kataklizmu holokausta, a njegove priče su najljepši, najtačniji i najtrajniji umjetnički dokument o životu bosanskih Sefarda, te - kako reče Andrić u istom tekstu - krvnički uništene zajednice. Samokovlijne su priče književno maestralne, a posebno osjećanje gorčine - slično onom koje izbija sa nekih Kišovih stranica - prisutno je zbog činjenice da one zapravo govore o jednom izgubljenom svijetu i jednoj iščezloj kulturi, jednom svijetu izbrisanom s lica zemlje poput Atlantide.


Oslobođenje,
17.01.2017


Važna urednička napomena: Postavljene informacije, subjektivne napomene i stavovi izraženi u ovom članku su isključivo autorovi, tj. izvora i nužno ne predstavljaju uredničku politiku ili stav nezavisnog portala www.camo.ch.