KONTINUITET TERITORIJALNO-POLITIČKOG INTEGRITETA BOSNE I HERCEGOVINE, I DIO

Piše: Hamdo Čamo

Prvi poznati stanovnici Bosne su Iliri koji su joj ostavili trajno političko, kulturno, etičko, tradicionalno i teritorijalno obilježje.  „Bosnu su, naime, naseljavala najpoznatija i najjača ilirska plemena. Jedno od njihovih glavnih središta nalazilo se na Glasincu nedaleko od Sarajeva. Sjeverozapadnu Bosnu naseljavali su Japodi, sjevernu Mezeji, istočnu Dindari, zapadnu Dalmati, srednju Desidijati, južnu Daorsi i Ardijejci, itd.“[1]

„Nakon burnih zbivanja koja su pratila slom antičke civilizacije i doseljenja Slavena na Balkanski poluotok, Bosna ulazi u najmračnije razdoblje svoje povijesti. Taj mrak je trajao skoro 300 godina, odnosno od 7.do 10. stoljeća. Kroz to vrijeme nema ama baš nikakvih pisanih vijesti o Bosni. Ono nešto malo arheoloških spomenika ni u kom slučaju ne može nadoknaditi pisanu gradu. Skoro da je isti slučaj s ostalim okolnim zemljama. U tom vremenu se, bez sumnje, vršila konsolidacija doseljenih slavenskih plemena koja su se konačno razmjestilai stabilizirala u onom rasporedu kako ih vidimo u 9. i 10. Stoljeću. Bitno je međutim napomenuti da se već tada Bosna navodi kao zasebna geografska i politička cjelina, a njeni stanovnici kao zaseban narod“[2], koji će biti pomenuti u djelima historijskih izvora, u prvom “De administrando imperio”  (O upravljanju državom), koji potječe iz 10. stoljeća od bizantskog pisca Konstantina Porfirogeneta, i drugom poznatom pod nazivom”Ljetopis” Popa Dukljanina.

Poštivanje teritorijalnog uređenja jedne države u povijesti zasnivano je na temeljima plemenskih, narodnih i vojnih saveza, porodičnih veza, ugovora, državnih i vjerskih uticaja. Od najstarijih vremena teritorijalna se pripadnost povezivala sa teritorijalnim priznanjem susjednih država i koalicija kao i njihovim respektom unutrašnjeg uređenja priznatih zemalja.

Donošenjem Velike povelje sloboda (Magna Charta Libertatum)[3] 1215. godine u Engleskoj je uspostavljeno načelo da „nema oporezivanja bez predstavljanja“, kao jedno od prava podanika prema suverenu. Na ovaj način su svi oni koji su plaćali doprinose vladaru, stekli pravo da budu pitani, odnosno konsultovani u procesu odlučivanja, čime se utemeljio princip modernog političkog predstavništva. (Petrov 2010: 36)[4]

Bosna, kasnije i Hercegovina je odvajkada bila prostorom koji su posjećivali i naseljavali mnogi evropski, ali i evroazijski narodi, koji su pohodile i napuštale mnoge vojne, ali je kao i mnoge države stare antike, zahvaljujući naseljenosti svojih prostora, manje ili više, uspjela da odbrani svoje državne interese i preživi vremena kojeg mnogi narodi tokom perioda burnih historijskih događaja i utjecaja nisu uspjeli preživjeti. Teritorije srednjovjekovnih država Balkana vremenima su varirale ali i opstajale, okupljene oko jezgre u granicama koje i danas poznajemo.

Tokom i nakon Berlinskog kongresa „Bosnu i Hercegovinu se posmatra kao faktor koji utiče na odnose među evropskim državama, ulog u borbi velikih sila za prevlast“[5].  Uskoro slijedi buđenje nacionalne svijesti izrasle i tokom Austrougarske uprave u BiH. Tada se neumitnom brzinom na širem prostoru Balkana razvijaju moderni građanski, politički i kulturni pokreti.

Austrougarska okupacija ostavlja „višestruke posljedice u životu Muslimana.  Prva reakcija bila je opšta utučenost i nepovjerenje“, praćeno osjetnim otporom obrazovanju i svakoj zapadnoj novotariji, suzdržanosti građanstvu te orijentiranosti naslijeđu u krugu vlastite tradicije koja se razvijala tokom dugih stoljeća svoje postojanosti. Takvi postupci uveliko će utjecati na zaostajanje u razvoju građanske svijesti. Bošnjačka inteligencija dolazi u dodir sa kulturnim krugovima u kojima se razvijala građanska svijest,kaok i ideja os tvaranju države Slavena. Obrazovanjem u evropskim centrima susreće se sa inteligencijom iz susjednih država, kooperirajući sa njima, što je u krugovima razvijenije nacionalne svijesti susjeda shvaćeno kao pripadnost njima samima. U tom miljeu, djelimično nastaje jezgra iz koje će se razviti klice prisvajanja svega bosanskohercegovačkog. Umješnom politikom često širem dijelu nezainteresovanog puka na teritoriji BiH nuđene su opcije da pored svoje bosanske, odaberu opcije narodne pripadnosti svojih susjeda. Takva politika u praksi se ponavljala sve do Ustava SFRJ 1974. godine. Nekoć pretežno seljaštvo kao najbrojnije stanovništvo Bosne i Hercegovine, zamijenilo  je građanski nezrelo i neosviješteno stanovništvo koje je tokom vremena bilo puki objekt političkog života.

Tokom aneksije Kalajev režim, za razliku od početka trajanja okupacije, planski je provodio politiku uništavanja bosanskog identiteta. Školskom reformom ukidanja bosanskog jezika (odgovor na teritorijalnu utjecajnost bosanskog jezika i najstarijeg rječnika na Balkanu, bosansko-turskog rječnika iz 1631. Muhameda Hevaija Uskufija, Evlije Ćelebije 1660., Aleksandra Giljferdinga 1859., Otto Blau 1868., Stojana Novakovića 1869.), vlast je počela sa aktivnijim zatiranjem bosanskog identiteta.  Zbog bojazni otvorene pobune stanovništva, krenulo se malim koracima prikrivenom politikom naseljavanja katoličkog stanovništva, koje prate krupni koraci industrijalizacije, olakšica poreske politike, ulaganja i politike zapošljavanja. Bosna i Hercegovina u tom periodu, uprkos ulaganjima u razvoj pojedinih gradova i kulturnih centara bilježi pad općeg obrazovanja domicilnog stanovništva prema kojem sve više interesa pokazuju Katolička i Pravoslavna Crkva, vođene i potpomognute centrima moći susjednih država.

Važnu značajku modernizacije puteva i željeznice prate opća ulaganja praćena izvlačenjem prirodnih resursa zemlje, uz nastojanje okupacijske vlasti da zadrži Bosnu i Hercegovinu kao zasebnu i samoodrživu upravnu jedinicu unutar monarhije koju prate bezbroj problema ostalih nakon povlačenja osmanske vlasti. „Opća zaostalost (manje od 15% gradskog stanovnistva, socijalno-nacionalni antagonizmi, od približno 85.000 kmetovskih obitelji, srpskih je bilo oko 60.000, a hrvatskih 25.000. Broj bosanskohercegovačkih Muslimana kmetova bio je zanemariv) kočila je provedbu i umjerenih reformi. U Bosnu i Hercegovinu se do 1914. godine doselilo oko 180 do 200 tisuća Hrvata, Slovenaca, Čeha, Nijemaca i drugih.“[6]

Bez obzira na postojanje Sabora Bosne i Hercegovine, koji je kao institucija osnovana 1910. godine, kojim je Bosna i Hercegovina potvrđena kao jedinstveno i nerazdvojivo tijelo, kojem je pripadalo pravo kontrole, nadzora zakonodavstva i nadzora nad upravom, Saboru nije data potpuna zakonodavna vlast jer je o svemu odlučivao i posljednju riječ imao vrhovni vladar. Svaku odluku morao je da odobro car. Uprkos tome, „današnje objavljivanje Bosanskog ustava iz 1910. godine, nakon osam decenija, ispunjenih sudbonosnim događajima u Evropi i na Balkanu..međunarodnog cijepanja bosanskohercegovačke teritorijalne cjelovitosti ukidanjem Vidovdanskog ustava i zavođenjem šestojanuarske diktature, stradalništva u posljednjem ratu – doista je moralo biti motivirano valjanim i uvjerljivim razlozima“.[7]

Tokom i nakon Prvog svjetskog rata došlo je do raspada četiri carstva: njemačkog, ruskog, osmanskog i austro-ugarskog. Ranije rasplamsala ideja o stvaranju države Južnih Slovena završava prvim eksperimentom stvaranja države SHS, koji se može smatrati više izrazom osamostaljenja i oslobađenja od uticaja velikih sila. Taj eksperiment je uspio u naumu osamostaljenja, ali nije zaživio u smislu međusobnog teritorijalnog poštivanja. Krivnja neuspjelog eksperimenta pronalazi svoje korjene u hegemonizmu pojedinih država i političkom međusobnom rivalstvu nacija u nastajanju, prije svega na tlu krute centralističko-unitarne državne zajednice vješto pokrivene velikosrpskom politikom nacionalnog i državnog jedinstva koja je bila u funkciji potčinjavanja nesrpskih naroda i historijskih pokrajina koji su se 1918/19 našle u sastavu te državne zajednice. Takva politika je potpomogla stvaranju otpora drugih naroda među kojima je Hrvatska razvila politiku otpora prema bloku velikosrpske politike, razvijajući vlastitu politiku velikohrvatstva.  Privremeni respekt i priznanje obje susjedne države naspram Bosni i Hercegovini trajao je tokom aneksije Austro-Ugarske Monarhije, ali njenom propašću pred kraj  Prvog svjetskog rata on počinje uveliko da se mijenja.

Muslimani podijeljeni mudrom politikom Austrogarsjke vlasti i propašću Monarhije, potražili su izlaz u autonomiji. Dvojica vodećih muslimanskih političara, Šerif Arnautović (autor “Pisma Muslimanima / Balkana”) i Safvet-beg Bašagić, posjetili su austrougarskog cara u avgustu 1917., kojem su umjesto potpune “zatražili bosansku autonomiju u sklopu Ugarske”.[8]

Nije nikakva tajna da je odmah nakon potpisivanja Versajskog mirovnog ugovora označen početak njegove revizije koje su poduzimale veće evropske države nastale nakon raspada svoji carstava, potpomagnute svojim satelitima. Zagrebački i beogradski režimi su iz početka respektovali teritorijalno-politički integritet Bosne i Hercegovine. To je trajalo sve do 1924. godine, kada se ukidanjem Pokrajinske uprave uspostavlja diktatura, formiraju banovine, čime je zapravo likvidirana teritorijalno-politička cjelovitost Bosne i Hercegovine.

„Era nacionalnog i državnog jedinstva ojačala je velikosrpsku hegemoniju koja je u Bosni i Hercegovini, kao i u drugim historijskim pokrajinama, provođena mjerama i instrumentima sistema policijske vlasti. Jugoslovenska muslimanska organizacija (JMO), zabranjena kao i ostale parlamentarne stranke, bila je prinuđena da svoj program autonomije Bosne i Hercegovine odgodi za neko buduće vrijeme. Orijentirana na muslimansku etničku bazu, JMO je uspjela da ostvari političku hegemonizaciju Muslimana, ali nije ni pokušala da ovu etničko-političku ograničenost prevaziđe opštebosanskim opredjeljenjem. U tom pogledu ona je objektivno išla na ruku srpskoj i hrvatskoj politici u Bosni i Hercegovini, koje su se programski i organizovano povezivale sa strankama u nacionalnim maticama. Tako su sve nacionalne političke stranke u Bosni i Hercegovini djelovale na liniji njene političke dezintegracije“.[9]

 

25.09. 2016

 

_____________________

BIBLIOGRAFIJA

[1] A. Stipčević, Iliri, Zagreb 1974., p. 36 – 41; I.Bojanovski, Bosna i Hercegovina u antičko doba, Djela, knj. LXVI, Centar za balkanološka ispitivanja, knj. 6, Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1988., p. 31 i d., Dr. Enver Imamović, Stanovništvo BiH, Sarajevo 1998, str.10.

[2] Dr. Enver Imamović, Stanovništvo BiH, Sarajevo 1998, str.10-16.

[3] Magna Charta Libertatum se smatra prvim pisanim ustavnim aktom u Engleskoj i uopšte u svijetu, kojeg je engleski kralj Ivan Bez Zemlje sklopio s plemstvom prihvativši uslove kojim se ograničava njegova moć, daju povlastice plemstvu te slobodnim ljudima garantuju građanska prava i vladavinu zakona.

[4] FES, Parlamentarizam u Bosni i Hercegovini, Sarajevo 2012, str. 17.

[5] The Role of Bosnia in International Politics 1878-1914, London 1931, str. 36.

[6] El. enciklopedija, https://hr.wikipedia.org/wiki/Bosna_i_Hercegovina_u_Austro-Ugarskoj.

[7] Bosanski ustav, Uvodna riječ, Fototip izdanja iz 1910., Sarajevo 1991., str.7.

[8] Noel Malkolm, Povijest Bosne, Rat i Kraljevina: Bosna 1914.-1941.

[9] Enver Redžić, Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu, Sarajevo 1988., str 19.


Važna urednička napomena: Postavljene informacije, subjektivne napomene i stavovi izraženi u ovom članku su isključivo autorovi, tj. izvora i nužno ne predstavljaju uredničku politiku ili stav nezavisnog portala www.camo.ch.