Kultura BiH
Početna - - Početna
BORBA ZA AUTONOMIJU BOSNE


HUSEIN KAPETAN GRADASCEVIC



Iz knjige Mustafe Imamovica:
"HISTORIJA BOSNJAKA"
Borba za autonomiju, str.333


Husein kapetan Gradascevic Pocetkom XIX st. javljaju se medju Bosnjacima pobune i otpori, ali na razlicitoj socijalnoj i politickoj osnovi i platformi od pretezno seljackih buna u XVIII stoljecu. Od kraja XVIII i pocetka XIX st. bune se uglavnom ajani i kapetani, kao feudalni veleposjednici i glavni nosioci funkcija lokalne vlasti. Uz njih pristaju i janjicari po gradovima, posebno u Sarajevu, koji su bili znacajan supstrat i u nemirnim sredinama XVIII stoljeca. I jedni i drugi ustaju protiv centralne vlasti, koja im ugrozava socijalni i politicki polozaj. Janjicari su egzistencijalno ugrozeni jer drzava nastoji da ukine ovaj vojnicki red, koji se odavno izmakao svakoj kontroli, au medjuvremenu je izgubio svoju vojnu svrsishodnost.

Ajani se bune jer drzava nastoji tradicionalnu lokalnu upravu, ciji su oni nosioci, zamjeniti savremenom cinovnickom administracijom. Time bi ajani izgubili svoju politicku moc.

Vec u prvoj polovini XVIII st. ucvrstila se u Bosni ustanova ajanluka, kao novog oblika vrsenja funkcija lokalne uprave u osmanskoj drzavi. Ova funkcija je pruzala velike mogucnosti njenim nosiocima za licno bogacenje putem raznih zloupotreba vlasti. Odatle pojedinci iz gornjih slojeva bosnjackog stanovnistva vode prave male ratove da bi se domogli polozaja ajana. Vremenom ajani, regrutirani uglavnom iz najuglednijih begovskih porodica, postaju nosioci cjelokupne vlasti na podrucju jednog kadiluka. U vecini kadiluka gdje su postojale kapetanije funkciju ajana preuzeli su kapetani. Tako je doslo do spoja ajanske i vojne kapetanske funkcije u jednoj licnosti, odnosno nasljednim putem u jednoj porodici. Svoj polozaj odrzavali su, bez obzira na povremene sukobe, medjusobnom ravnotezom i staleskom solidarnoscu, posebno u odnosu na centralnu vlast.

Sa pocetkom reformnog projekta sultana Mahmuda II. 1808. neosporno se gospodstvo bosanskih ajana i njihova samovolja po kadilucima nisu vise mogli dovesti u sklad sa zeljama i naporima centralne vlasti da vojno-administrativnim reformama osigura svoj autoritet u svim djelovima Carstva.

Vec od pocetka 20-tih godina XIX st. sultan Mahmud II, preko zloglasnog Dzelal-pase, pocinje obracun sa bosanskim ajanima prostom fizickom likvidacijom najsilnijih medju njima. Uporedo tece i akcija fizicke likvidacije vec odavno neposlusnih i samovoljnih janjicara.

Nakon masovne likvidacije janjicara u njihovim najjacim uporistima, Sarajevu i Mostaru, Mahmud II je pokusao privoliti bosanske ajane da mirnim putem prihvate reforme, nudeci im polozaj muteselima, kao prvih modernih drzavnih cinovnika u Carstvu, odnosno Bosanskom pasaluku. Tu su ponudu bosanski ajani odlucno odbili, jer se nikako nisu mogli pomiriti sa perspektivom da od neospornih gospodara u kadiluku postanu obicni, makar i relativno visoki cinovnici. Time je otvoren put direktnom oruzanom obracunu izmedju bosanskih ajana i centralne vlasti.

Sultan Mahmud II, poznat kao "Petar Veliki" Osmanskog carstva, ali i kao "Adli" (Pravedni), bio je vrlo odlucan da taj obracun dovede do kraja.

Uprkos egipatskom i grckom ustanku, Mahmud II je uspijevao postepeno po Anadoliji i Rumeliji smaknuti jednog po jednog lokalnog mocnika i tako jednu po jednu provinciju stavljati pod efektivnu kontrolu Carigrada.

U medjuvremenu je uspio privuci na svoju stranu nekadasnjeg janjicarskog agu Husein-pasu, pod cijom je komandom i uz fetvu seih-ul-islama, 15.VI 1826. godine izvrsen na Atmejdanu u Istambulu masakr nad nekoliko hiljada janjicara. Medju pristalicama reformi taj je dogadjaj poznat kao Vaka-i-Hayriye (sretan ili povoljan pocetak).

To je ustvari bio "povoljan pocetak" za obracun sa preostalim feudalnim autonomijama u Carstvu. U tom je pogledu prva na redu bila Bosna.


Bosanski vezir, Ali Namik-pasa Moralia pokusao je ponovno pocetkom 1831. privoliti ajane na poslusnost, odanost sultanu i prihvatanje reformi. Kapetani i ajani su odbili njegov poziv da dodju u Travnik, nego su se krajem januara 1831. sastali u Tuzli. Tu su se dogovorili da ne prihvate reforme, nego da se odupru, posebno uvodjenje nove vojske i novih poreza, te ustupanju podrinjskih nahija Srbiji. Na kraju su, 5. II 1831., za svog vodju izabrali Husein-kapetana Gradascevica. Navedene zahtjeve bosanskih ajana Husein-kapetan je u pratnji oko 4.000 svojih pristalica prenio bosanskom veziru u Travnik u drugoj polovini marta iste godine.

U prvom vecem sukobu sa vojskom velikog vezira, 18. VII 1831. kod Kacanika na Kosovu, Husein-kapetan je izvojevao veliku pobjedu, pa su ga ostali ajani potom proglasili za bosanskog vezira, u kuli Hadzi Mujage Zlatara (Zlatarevica) u selu Zabilju kod Viteza. Carski vezir Namik-pasa Moralija uspio je pobjeci u Hercegovinu, a odatle preko Dubrovnika u Carigrad.

Nakon toga je prema A.S.Alicicu, u Sarajevu 12. IX 1831. zvanicno proglasena i javno objavljena autonomija Bosne.

To znaci da je autonomija proglasena samo desetak dana nakon sto je skoro sva sarajevska carsija stradala u katastrofalnom pozaru od onog 31. augusta 1831.godine.

Politicki program bosanskih ajana nije bio jasan i do kraja formuliran, ali se moze reci da su uz vec spomenuto dobijanje reformi koje su, po njima, suprotne islamskoj tradiciji, posebno insistirali da se ne dira u njihova posjednicka prava, te da se ubuduce na polozaj bosanskog vezira postavljaju iskljucivo domaci ljudi.

To bi fakticki znacilo da bi Bosna, pod politickim vodjstvom ajana, dobila autonoman polozaj u Osmanskom carstvu, slican onom kakav je Srbija dobila Hatiserifom iz 1830.godine.

Opcenito se trazila nadoknada za sve gubitke pretrpljene od ukidanja starih institucija i nadoknada za sve ratne troskove koje su Bosnjaci imali u sukobu sa vojskom velikog vezira.

Centralna vlast, odnosno Mahmut II nije prihvatio zahtjeve ajana niti priznao legitimnost Husein-kapetana kao bosanskog vezira. U konacnom obracunu izmedju sultana i Husein-kapetana, u odlucujucem momentu presli su na stranu sultana neki hercegovacki ajani, sa Ali-agom Rizvanbegovicem i Smail-agom Cengicem na celu. Vojska velikog vezira je uz njihovu pomoc nanijela presudan poraz Husein-kapetanu i njegovim pristalicama na Palama kod Sarajeva, 31.V 1832. godine.

Samo cetiri dana kasnije, 4. juna Husein-kapetan se jos jedanput, pred samim zidinama Sarajeva, uzalud okusao u boju sa vojskom velikog vezira, kojem su pomagali Rizvanbegovic i Cengic. Tim porazom njegov pokret je konacno propao.

Za svoje usluge Ali-aga Rizvanbegovic je nagradjen izdvajanjem Hercegovine u poseban pasaluk, koji je njemu licno na arpaluk, kao veziru sa titulom pase, povjeren na upravu.

Centralna vlast se konacno obracunala sa bosanskim ajanima tek odlucnom akcijom Omer-pase Latasa 1850, fizickim unistenjem i likvidacijom preostalih ajana, ukljucujuci tu i Ali-pasu Rizvanbegovica.

Svojim ratnim pohodom po Bosni i Hercegovini, koji je trajao godinu dana, Latas je prakticno dokrajcio i unistio one politicke snage koje su stoljecima predstavljale politicki narod u historiji Bosne i Bosnjaka. Sa povijesne distance gledano, te su se snage, iako sa svojih ekonomsko-socijalnih pozicija, ustvari borile za svojevrsnu autonomiju Bosne u Otomanskom carstvu.

Savremenici biljeze da je Husein-kapetan Gradascevic, kao "Zmaj od Bosne", kako se najcesce sam nazivao i potpisivao, bio "covik pametan i bogat". Franjevacki hronicar fra Jako Baltic pise da se "Vezir Husein" prema "krstjanim cinjase pravedan". Veliki borac, ratnik i patriota, Husein-kapetan se ipak slabo snalazio u diplomatiji, mada bi se moglo reci da mu je politika bila strast i usud. Svom je pokretu nastojao, i u velikoj mjeri uspio, dati jedan opcebosanski karakter. Sa izuzetkom nekoliko hercegovackih ajana, uz njega je ipak pristala sva Bosna, ukljucujuci tu i Sandzak.

Austrija "iz svoje sebicnosti nije htjela znati za Bosnjake".

Pored toga, knjaz Milos Obrenovic, u strahu za svoju tek stecenu autonomiju, drzao se prema Husein-kapetanu veoma dvolicno.

Cijelu je situaciju na kraju vjerovatno najbolje rezimirao Vuk Karadzic u pismu Jerneju Kopitaru, datiranom u Zemunu 18.VI 1832:

"U Srbiji sve po starome, a sultan Bosnjake pokori sam."

Vezano za temu:

Husein-kapetan Gradascevic
165 godina od smrti Husein-bega kapetana Gradascevica
Borba za autonomiju Bosne - Mustafa Imamovic
Noel Malcolm: Otpori i reforme u BiH
Omer pasa Latas




© 1999-2006 by Camo, All Rights Reserved