Otomanska imperija i bosanska pamet

1463. godine turski osvajac sultan Mehmed II Fatih je zarobio posljednjeg bosanskog kralja Stjepana Tomasevica, sina kralja Tomasa, i pogubio ga ali i veliki dio bosanskog plemstva (vojvodu Tvrtka Kovacevica iz Podrinja, kneza Radaka sa Bobovca i dr.) Iako u Bosni nije bilo muslimana prije dolaska Turaka, da bi se moglo reci da su Bosnjaci prigrlili osvajaca slicnog po vjeri, ali je cinjenica da je dobar dio Bosnjaka odmah prigrlio vlast ali i njenu vjeru. Bosnjaci su znali sta znace osvajaci i njihova logika, "Cija vladavina tog i vjera" i zato su na prvu ukazanu priliku prisli vlasti a njenu vjeru islam primili kao dio te vlasti.

Pored privilegije koje su isle uz prihvatanje politickog imidza nove vlasti isle su i obaveze i to su Bosnjaci brzo osjetili. Za vrijeme osmanlijske okupacije Bosne jedino su bosanski muslimani bili obavezni da se bore za imperiju sirom svijeta dok su ostali imali samo obavezu materijalnih davanja za vojsku. Tako je ginula bosanska mladost i po Bosni i sirom svijeta cuvajuci ili sireci tudje carstvo nanoseci zlo drugim narodima a ponajvise svom.

1573. godine Bosnjak Hamza bio je vodja snaznog pokreta za reformu otomanske imperije ali je proglasen jeretikom u Istambolu i pogubljen 6. juna iste godine. 1582. na podrucju Tuzle, Gracanice i Sprece podignut je ustanak Hamzalija protiv imperije pod vodjstvom Mehmeda sina Hasanova koji je krvavo ugusen a vodje i vidjeniji ljudi pogubljeni.

Izmedju 1645. i 1669. godine veliki Kandijski rat (poceo oko otoka Kandija - Kreta) izmedju Otomanskog carstva i Venecije vodio se u Dalmaciji, Lici, Krbavi, Dalmatinskoj zagori i dijelovima Bosnrbavi, Dalmatinskoj zagori i dijelovima Bosne iscrpio je Bosnjake i u njemu je izginuo cvijet Bosnjacke mladosti.

1683. godine pocinje novi rat Otomanske carevine sa Svetom alijansom na cijem celu je bila Austrija. Ovaj rat je zavrsen porazom Otomanske carevine kod Beca. Poslije toga vojska Otomanske carevine, u kojoj su znacajan udio cinili upravo Bosnjaci dozivljava poraz za porazom a najpoznatiji je onaj od austrijskog nadvojvode Eugena Savojskog 1697. koji je spalio i opljackao Sarajevo a sa svojom vojskom dosao cak do Skoplja. Sa sobom je iz Bosne poveo i vise hiljada Bosnjaka katolika i preselio ih na lijevu obalu rijeke Save gdje Austrija postavilja novu granicu prema Bosni (mir u Sremskim Karlovcima 1699. godina, razgranicenje dva Ajaleta Bosne i Austrije). To je vrijeme velikih progona i pogrona stanovnistva koje je bilo primilo islam na teritoriji Slavonije, Ugarske, Pecuha u Austriji i sl. To vrijeme je obiljezeno ubistvima, pokrstavanjem, progonima, unistavanjem tragova razlicitosti u kulturi i sl. Nijemi svjedoci tih dogadjanja su prezimena koja su nekim slucajem pretekla kod dijela stanovnistva (Bosnjak, Bosanac i sl.) i ostaci dzamije u Pecuhu.

1737. godine, Austrijska vojska pod vodjstvom generala Gildsburghausena pokusava ponoviti uspjeh nadvojvode Eugena Savojskog da zauzme Bosnu ali ovaj put i da je prikljuci monarhiji. Generalova vojska je prodrla u Bosnu pravcem Bosanska Gradiska - Banjaluka i opsjela Banjaluku. Porta je naredila svom namjesniku u Bosni Ali-pasi Hakimoglu da ostane pasivan. Na srecu ovaj put narod i namjesnik nisu slusali Portu vec su uz Ali-pasu Fidahica i druge narodne vodje sa dva pravca Vlasica i Zmijanja napali austrijsku vojsku nanoseci joj takav poraz od kog se Austrija nije usudila Savu preci narednih 140 godina. Ova pobjeda je vratila Bosnjacima samopouzdanje ali i pokazala sta im znace dobre vodje.

1829. godine Srbija u Jedrenima dobija autonomiju od Turske ali i sest nahija koje su Bosnjaci smatrali sastavnim dijelovima Bosne (Sabac, Loznica, Valjevo, Cacak, Uzice, Pozega). Posto je Srbija odmah krenula sa iseljavanjem, ubijanjem i progonom muslimanskog stanovnistva Bosanci nezadovoljni sopstvnim statusom u imperiji i nespremnoscu sultana da zaustavi progon i ubijanja muslimana u Srbiji, 1831. godine pod vodjstvom Husein bega Gradascevica silom smjenjuju veliju Namik pasu i krecu u rat protiv regularnih trupa Porte. Na Kosovu (mjesto Stimaja blizu Pristine) uz vojno sadejstvo sa Arnautima odnose pobjedu nad vezirom Rusid-pasom. Na zalost ustanici tada nisu iskoristili uspjeh pobjede u cilju osamostaljivanja Bosne vec se vracaju prema Sarajevu gdje ih sa ledja udaraju vojske takodje Bosnjaka Ali-pase Stocevica (Rizvanbegovic) i Smail-age Cengica koji napadaju sopstveni narod za racun vlasti Porte. Ovdje treba istaci da je tada po prvi put u Bosni pod Otomanskom imperijom trazeno da se vlasti da lokalno i prostorno obiljezje kroz zahtjev: Da se za bosanskog veliju postavi Bosnjak!.

Bosnjaci su napokon shvatili da je deviza otomanske imperije "jedinstva u vjeri" bila samo parola vlasti da im se otme zemlja Bosna zato su oni ustankom protiv Porte 1831. godine prvi put odgovorili devizom "jedinstva po prostoru". Na zalost porazom ovog ustanka tad je u Bosni porazen i taj duh jedinstva po prostoru. Izmedju 1831. godine i 1851. godine traju najcrnje godine za Bosnu i Bosnjake u trajanju otomanskog osvajanja Bosne. Porta trazi da se Bosna smiri i prihvati reforme carstva a sama sjece glave vidjenijim Bosnjacima. Njapoznatiji egzekutor tih sjeca bio je Omer-pasa Latas. Akademik Filipovic pise da su Osmanilije tada unistile bosnjacku elitu od cega se Bosnjaci nisu oporavili do danas.

Velike epidemije kuge koje su harale Evropom u XVII, XVIII i XIX vijeku takodje su ostavile velike posledice i u Bosni te najvise pogodile urbano stanovnistvo u gradovima gdje je zivjela bosanska elita. Elita Bosanaca muslimana u doba otomanske vlasti bila je uz vlast i kako je ta vlast gubila prostore imeperije pa i Bosne tako se i dobar dio te elite sa njom povlacio. Bilo da je bio dio vlasti, bilo da su bjezali noseni strahom i iskustvom muslimana i Jevreja u Spaniji ili dijelovima Srbije; iskustvom "jeretika" u krscasnkoj Evropi - Evropi Karla Velikog u koje su i njihove pretke bogumile ubrajali. Interesantno je da je tada postojala i fetva, kao vjerska uputa muslimanima po kojoj im se preporucuje da napuste prostore u kojima nije muslimanska vlast.

 

Sevko Kadric

 

Web portal camo.ch