Za sagledavanje svih okolnosti koje su uticale na krizu sistema, na
prostorima bivse Jugoslavije, jos uvjek je rano govoriti, tim prije sto
drasticne manifestacije agresije poprimaju nove forme i, nazalost, nove
prostore. Desetine razorenih gradova, nekoliko stotina hiljada zvijerski
ubijenih ljudi i dva miliona izbjeglih je trenutna cijena grcevitog
nastojanja prethodnog sistema (drzavnog, partijskog i armijskog aparata ) da
mijenjajuci imidz; ( umjasto - u ime klase - sada - u ime nacije -;)
sacuva poziciju vladanja.
Istini za volju postoji i ona medjunarodna dimenzija
problema ali i dimenzija instrumentalizacije drugih nacionalizama.
U tom smislu i ova analiza ima za cilj samo isticanje znacajnih
momenata koji su uticali i uticu na drasticnost manifestacija nacizma ali i
sagledavanje daljnih njegovih tokova.
1. Socijalizam je u svijetu pokazao slabost i nemoc; opstanka prije
svega zbog cinjenice da je vlast konstantno jacala sebe a ne drustvo na
kom
je pocivala. Za svoje odrzanje socijalisticke vlasti su koristile metod
poostravanja zakonitosti umjesto demokratizacije. Sam sistem je
funkcionisao
na principu - svetog trojstva - drzave-partije-armije.
2. Pad socijalizma u istocno evropskim zemljama otvorio je niz novih
pitanja savremenog svijeta. Prije svega izbor novog tipa razvoja ali i
uticaja. Otvoren je novi prostor uticaja koji bi direktno odredio prevagu u
novoj svjetskoj konkurenciji. Raspad Varsavskog ugovora doveo je u pitanje
svrhu postojanja Nato pakta ali i principe organizovanja nove Evropske
zajednice i dr.
3. Raspad Sovjetskog saveza (SSSR-a), doveo je pred veliku kusnju, snage
ogromnog birokratskog aparata usko locirane na prostoru Rusije: Sta dalje?
Da li upotrijebiti silu u razrijesenju sveukupne krize drustva, sto znaju
ili demokratiju sto neznaju? I kod eventualnog izbora sile u kusnju: preko
cijih ledja? (druge drzave, drugog sistema, nacije, religije i sl.)
Znacajno mjesto u sveukupnosti problema zauzima - pad berlinskog
zida i ujedinjenje Njemacke.
Ujedinjenja kao i raspadi drustvenih sistema ili
drzava nisu bezbolna, naprotiv. Kako ja razvijenost (ekonomska,
demokratska i sl.) Zapadne Njemacke -usla - u Istocnu Njemacku tako je i
nerazvijenost Istocne Njemacke - usla - u Zapadnu (princip spojenih posuda).
To ilustrira cinjenica da Kolova vlada ima spoljni dug oko 400 milijardi DM.
Razrijesenje ovog problema, problema Njemacke, je takodje vrlo neizvijesno,
poostravanje zakonitosti kroz poreske obaveze ima svoje efekte ali i ogranicenja. Druga
mogucnost raspleta njemacke krize je nastojanje prenosenja ovog tereta na
-druge- u zemlji ili pak vani.
Treba imati u vidu i cinjenicu da svjetski vojni lobi treba ratno
zariste kao prostor trosenja oruzja. Prakticno u cijelom poratnom periodu
ratovi konstantno traju samo sto su njihovi lokaliteti promjenjivi.
Ne treba izgubiti iz vida da Americi nije u interesu jacnje Evropske zajednice, ali
ni odredjenim snagama u samoj Evropi. Prikrivanje stvarnog zlocina na tlu
bivse Jugoslavije ili cak podsticanje rata moze biti dio politickih igara
razbijanja Evropske zajednice preko ledja Jugoslavije, cemu svakako
najvise kumuje lakomislenost prethodne ex-jugoslaviske vlasti i promotora nove
vlasti.
Mozemo razmisljati i logikom da je jugoslovenski prostor
eksperimentalni prostor za posmatranje moguceg razpleta u SSSR-u gdje je
stvoreno niz predpostavki za nacizam.
4. Raspad jugoslovenskog socijalizma je po mnogo cemu specifican.
Sve ono sto je bila dosadasnja njegova prednost u odnosu na ostale
socijalisticke zemlje pretvorila se u najvecu nesrecu koja je mogla da
zadesi taj prostor. I taj sistem je funkcionisao na principu svetog
trojstva drzave-partije-armije ciji je povezujuci autotitet bio Josip Broz Tito.
Tito je bio predsjednik drzave, predsjednik partije i vrhovni komandant armije.
Medjutim u strukturi drustva bile su samo dvije kategorije cinilaca:
birokratizirana vlast i narod- klasa-, za razliku od ostalih
socijalistikih
zemalja gdje su egzistirale dvije birokratije (domaca i ona od SSSR-a) i
narod. U ovim sistemima (Poljska,Cehoslovacka, Madjarska, Istocna Njemacka,
Rumunija i Bugarska) domaca birokratija nije imala mogucnosti da se razvije
do nivoa tiranina vec; je uvijek bila na odredjen nacin u tajnom savezu sa
sopstvenim narodom.
Po odlasku vlasti SSSR-a u najvecem broju zemalja domaca birokratija se u
novim promjenama odmah legitimisala pred sopstvenim narodom svjesna da i u
novim uslovima (demokratizacije, privatne svojine) ona ponovo ima najvise
sansi. Istina ne vise kao klasa, partija i slicno vec kao klanovi ili
pojedinci biznismeni i politicari. Izuzetak je Rumunija gdje je sistem
nastojao da se silom zadrzi, medjutim stavljanje armije na stranu naroda
odredilo je daljni ishod dogadjanja.
Jugoslovenski model vlasti -u ime socijalizma- imao je sansu 1948. god.
raskidom sa lagerom socijalistickih zemalja (Rezolucija Informbiroa) da
krene putem demokratizacije drustva. Medjutim nesreca je bila u tome sto
komunisticka partija nije bila voljna dijeliti vlast sa bilo kojom drugom
partijom vec je demokratizaciju trazila vrteci se u okvirima sopstvenog
programa, znanja, kadrovskih rijesenja i gubljenja samokontrole.
U cijelom poratnom periodu u Jugoslaviji imamo jacanje vlasti ali i
transformaciju vladajuce, odnosno jedine partije, od avangardne preko
elitizma njenih clanova sa nizom nerealnih privilegija do nacionalizma
odnosno nacizma kao krajnjeg izhodista.
5. Odlazak Josipa Broza Tita kao licnosti koja je uspijevala da sistem
vlasti u Jugoslaviji okruzi viskom prijatelja, otkrila je sve mane i
slabosti -svetog trojstva- kao neodrzivog sistema.
Drzavni aparat je imao
52% ljudstva vise nego objektivno evropski standard podrazumijeva i tristo
posto privilegija vise nego je moguce. Partija nije imala opozicionih
partija koje u demokratskom drustvu znace kontrolu ideja i programa i tim je
prakticno ne samo ostala bez kontrole vec i pameti koja bi je odrzala u
poziciji vlasti.
Armija je u cijelom poratnom periodu umjesto stvarnog
podrustvljavanja odbrane zemlje vrsila klasicnu militarizaciju drustva.
Jugoslavija je imala cetvrtu armiju u Evropi, svoju tvornicu aviona, tenkova
i drugog najsavremenijeg naoruzanja i vise generala nego SAD (tragikomicni
podpredsjednik Kostic, neposredno pred odlazak sa scene, poslao je u penziju
35 generala bivse Jugo-vojske a da se to nije ni osjetilo) .
6. Rasplet jugoslovenske krize je mogao ici u dva pravca. Onaj koji
podrazumjeva miran put reformi -silom argumenata- i njega je uz konkretan
program nudio Ante Markovic i drugi -argument sile- koji su ponudile snage
samog sistema isturajuci ispred sebe -interes- najjace nacije (najbrojnije
koja je uz mehanizam i naoruzanje cetvrte armije Evrope postala i
najjaca).
7. To kako je bilo moguce instrumentalizirati nacionalizme teoretski
nije sporno ali kako je bilo moguce cijelokupan sistem visenacionalne
jugoslovenske zajednice sa svim institucijama usmjeriti u pravcu jednog
nacionalizma, odnosno kako je jednonacionalna politika -Velike Srbije-
uspjela bez znacajnijih uspostavljanja ravnoteze straha ili podijela u samoj
armiji ili drugim institucijama drzave, zagospodariti njima, to je
vjerovatno veliko pitanje koje govori o tome u kojoj su mjeri one stvarno
bile visenacionalne.
8. Podizanje srpske zastave u miljeu kosovskog mita uz snaznu podrsku
pravoslavne crkve, intelektualaca pa i studenata za poznavaoce forme i
sustine politickog imidza odagnalo je sve sumnje u prestojeca dogadjanja.
Podsjetimo na neke od izjava vodecih ljudi Srbije :
- Mi Srbi sve sto dobijemo u ratu izgubimo u miru.
Na zalost i ako dijeluje kao
zalopojka ali ona podrazumijeva strategiski nastup
instrumentaliziranog nacionalizma. Ona direktno govori - da Srbima vise
odgovara rat nego mir, ali i da politiku treba usmijeriti u tom pravcu.
U teorijama o ratu interesantno je da je Musolini instrumentalizirao nacizam u
Italiji na slicnoj tezi:
- Mi ne gajimo iluzije da je vjeciti mir moguc i da
bi nam koristio. Rat moralno uzdize ljude.
9. Od ovog strategiskog politickog cilja (Velika nacionalna
drzava-sredstvo rat) trebalo je tehnicki u instrumentalizaciji nacionalizma usmjeriti,
odnosno situirati aktivnosti politike, izmedju krajnosti ugrozenosti i
superiornosti sopstvene nacije, koja je -predodredjena da vlada i
oslobadja.
Na kraju je trebalo politickog sljedbenika ne birajuci sredstva pretvoriti u
politickog vojnika. Imajuci ove momente u vidu mozemo razumjeti zasto je
izvrsena opsada drzavnih medija informisanja uz totalan monopol nad njima,
zasto su Srbi -ugrozeni- od Albanaca, pa opozicije u Beogradu, Slovenaca,
Hrvata, Bosanaca, Madjara, Makedonaca i sl. zasto su prekopane sve jame i
grobnice da bi se uz ritual mucenika sahranile kosti, cesto i iz jame
cetnickog zlocina i nesrpskog stanovnistva (Bileca, Stolac...), zasto je
napisano toliko besmislenih knjiga i clanaka o srpskoj superiornosti da je
posljednji sajam knjiga u Beogradu imao iskljucivo te naslove, tu je i ono
- Niko vas ne smije tuci - i sl.
10. Demonstracija stvarne vlasti u saveznim institucijama mogla je poceti i
ona se desila na Kosovu. Tamo je po prvi put u medjunacionalnom konfliktu na
strani srpskog nacionalizma upotrijebljena savezna armija i policija. Tu je
i suspenzija autonomnosti pokrajina Kosova i Vojvodine te klasican puc u
Crnoj Gori cim je zapravo stvorena prostorna i kadrovska predpostavka za
daljnu ekspanziju nacionalizma. To je i triumf monopola vlasti
Slobodana
Milosevica uz snaznu podrsku armije, policije i ostalih drzavno-
partijsko-armijskih aparata.
Sa kojom odlucnoscu se krenulo u nasilno odrzanje vlasti govori
bezkrupuloznost upotrebe sile protiv politicke opozicije u Beogradu u
martovskim demonstracijama (1991god.). Ne treba sumnjati da bi u Beogradu
bilo kao u Pekingu da su stvari krenule drugim tokom. I tu je armija (JNA)
demonstrirala privrzenost vozdu pod parolom -ugrozenosti javnog reda i
mira. Tim su zapravo stvorene nuzne predpostavke za otpocinjanje svodjenja
Jugoslavije na Srboslaviju odnosno Pravoslaviju.
11. Postavlja se pitanje: sta je to opredjelilo bivsu vlast u takvom izboru
- rijesenja - jugoslovenske krize?
I ako nije rijec o krizi Jugoslavije kao zajednice juznoslovenskih naroda
vec krizi onoga sto je - u ime - toga ucinjeno i krizi samog sistema
vlasti. Medjutim odgovor je vrlo jednostavan. To je samo sila i trenutacna vojna
premoc. Srpski nacionalizam je znao, ukoliko se proglasi Jugoslavijom a
Srpsku naciju jedino jugoslovenskom, da pred domacom i svjetskom javnoscu
dobija na vremenu i snazi. Na vremenu stim sto se u medjunarodnim odnosima
tesko mijenja ono sto je stvarano decenijama, tako i ime i sustina
Jugoslavije.
Na drugoj strani srpski nacionalizam postaje nasljednik svih
finansijskih, drzavnih i drugih institucija sistema koji je dobro
funkcionisao oko 50 godina (Ustava SFRJ, Zakona o narodnoj odbrani,
monetarnog sistema, savezne armije, savezne policije, predstavnistava,
konzulata i ambasada u svijetu, savezne informativne sluzbe TANJUG...).
Ono sto je direktno opredijelilo nosioce bivse vlasti da izaberu srpski
nacionalizam u samoodrzanju bila je cinjenica stvarne pozicije srpskih
kadrova u toj vlasti, dakle cinjenica da je srpska nacija najbrojnija,
vojnicki najopredjeljenija i koju je moguce instrumentalizirati po
isprobanim principima instrumentalizacije naroda uz prednosti koje joj se
odmah u pocetku stavlja na raspolaganje (Institucija provjerenog sistema,
oruzje i sl.).
U tom smislu je prakticno izvrseno razoruzavanje -
jugoslovenski nepodobnih naroda - a enormno naoruzavanje - jugoslovenski
podobnog-. (Aktuelno crnogorsko rukovodstvo se identifikovalo sa srpstvom i
automatski negiralo crnogorsku posebnost stoga ga i ne uzimamo ozbiljno)
Pohranjivanje oruzja iz srednjih skola, radnih organizacija i
teritorijalnih
odbrana u kasarne JNA a odatle dalje prema punktovima srpskih oruzanih
snaga.
Deplasirano je govoriti o ekstremistima i paravojnim grupama kad je u
sustini sve dio dobro organizovana sistema koji vojnicki perfektno
funkcionise. Mali je broj onih, u samom srpskom narodu, koji su imali
mogucnosti i hrabrosti da mu se odupru. Casni izuzeci se bore protiv njega
oruzjem sto je i jedino djelotvoran nacin.
Kasnije ograde pravoslavne crkve,
dijela inteligencije ili studenata su samo politicki potezi ili opravdanja
pred savjecu jer su dosla poslije snazne podrske istom tom sistemu a danas
koriste neefikasan metod.
12. Interesantno je da se vidi sta se desava na drugim djelovima
juznoslovenskog prostora.
a) Na Kosovu, pred cinjenicama teskih uslova zivota, snazne
ekonomske
i politicke krize, Albanci se okupljaju oko albanskog programa -Kosovo
republika-. Realizacija tog politicko ekonomskog cilja na kratke staze
bila bi iracionalna i po zrtvama preskupa.
Medjutim u duzem vremenskom periodu sa
snaznim politickim potezima na medjunarodnom planu, mudrom unutrasnjom
politikom uz izbjegavanje konflikta, Albanci su dosli u situaciju da dobar
dio njihovih problema razrijesavaju strani faktori, susjedna Albanija ali i slabost politickog protivnika u Beogradu.
Sto se tice samog Beograda on je
kosovski problem, primjenom sile i suspenzijom autonomnosti, prakticno
konzervirao i odgodio do daljneg.
Danas postoji i druga vjerovatnoca, da je
rezim Milosevica svjestan da je Kosovo za Srbiju izgubljen slucaj te
pokusava praviti politicke i prostorne rokade sa Krainama, zadrzavajuci za
sebe njegov mitski i industrijski dio. Obzirom da ne bi bilo u duhu
nacisticke politike Beograda da mirno napusti Kosovo ocekivati je primjenu
sile, ali sile koja ima iskljuciv cilj razaranje i ubijanje (kao u Bosni i
Hercegovini) i koja trazi politicke saveznike u pravoslavlju Grka i
Makedonaca.
b) Sto se tice Slovenije tamo je ojacao nacionalni pokret Slovenaca.
Ovaj kao i drugi nacionalni programi su u sustini politckih programa vrlo
ograniceni (sopstvena nacija) brzo promovirajuci (zasnovani na
pretpostavljanu kvalitetu nacije), ali pred cinjenicama neminovnog
rusenja
Jugoslavije dotadasnjeg tipa, i pred jacanjem srpskog nacionalizma, i
njegove ubitacne instrumentalizacije, vjerovatno u prelaznoj fazi
osamostaljenja i demokratizacije jedino spanosno rijesenje.
Ono sto je odredilo dogadjanja u Sloveniji koja u odnosu na kasnija
dogadjanja nisu tako dramaticna ni katastrofalna, jeste cinjenica da
srpskom
nacionalizmu nije bila u interesu teritorija Slovenije (nema
-ugrozenog-srpskog stanovnistva), drugo previse je bilo rizicno upustati se
u ratnu avanturu izmedju tri jake drzave (Italija, Austrija i Madjarska) i kao
trece snazan i odlucan otpor sili na prostoru Slovenije.
Ocijenjujuci upotrebu tenkova u Sloveniji, kao demonstraciju sile bivse
JNA, nacin kako su jedinice uportebljene i cilj mozemo sa sigurnocu
tvrditi da je to potez zrtvovanja nekoliko desetina mladica bivse armije, sa
ciljem otpocinjanja svodjenja Jugoslavije na ono sto je sad od nje ostalo,
(srpska secesija).
c) U Hrvatskoj na prvim demokratskim izborima pobijedjuje
nacionalni program. Najveci kredibilitet HDZ-u i Tudjmanu dao je sam
Slobodan Milosevic. Tudjman je vojnik, general, sto znaci da je HDZ od pocetka
shvatila ozbiljnost dolazecih dogadjanja i metod raspleta silom. Ono sto znaci nov
povod srpskoj nacionalistickoj politici jeste sahovnica kao nacionalni
simbol, pod koji, iz istoriski poznatih razloga, nisu mogli stati Srbi,
mozda su i mogli, ali im se nije dalo podsjecajuci ih da za njih sahovnica
znaci samo i iskljucivo ustastvo.
Ono sto je znacajno imati u vidu u procijeni krajnjeg izhoda konflikta
hrvatskog nacionalnog programa sa srpskim, to je cinjenica da u pocetku ni
jedan od faktora koji odredjuje izhod oruzane borbe (covjek, tehnika,
vrijeme i prostor ) nisu bili na hrvatskoj strani.
Tim prije sto
medjunarodna zajednica ne uvidjajuci sustinu konflikta i odnos snaga uvodi
embargo na uvoz oruzja.
Na drugoj strani Kadijevic, bez znanja saveznog
premijera Markovica, nabavlja u SSSR-u ogromne kolicine oruzja, mada je i
postojece davalo neogranicenu prednost u konfliktu. U tom smislu tranutna
situacija na ratistu gdje su nepobitni vojnicki uspijesi hrvatskih
oruzanih
snaga, cak i vojnicke pobjede govore o kompenzaciji vojnicke inferiornosti
do nivoa uspostavljanja ravnoteze snaga.
Trenutacna situacija na ratistima
u Hrvatskoj (1 Nov-92 ) je takva da srpskoj strani odgovara zatisje i mir
(problem je taj sto Srbija tamo nije dosla milom nego silom ) i odgovaraju
joj tampon zone, cim zapravo snage UN rade za njih, a oni vrse
pregrupisavanje snaga prema drugim prostorima gdje se vode borbe ili vrsi
etnicko ciscenje.
Hrvatskim snagama takodje trenutno odgovara dobijanje na
vremenu jer je pozicija protivnika u medjunarodnim odnosima porazavajuca.
U samoj Srbiji vlast se odrzava na teroru nad nesrbima ili
nepodobnim Srbima, tako da druge snage prakticno rade za hrvatsku stvar.
Posebno ukoliko dodje do konflikta u Sandzaku i Kosovu. Na zalost stagnacija
demokratije u Hrvatsoj , vojnicki nastup preko politicki srodnih snaga u
Bosni i Hercegovini i direktno, u cilju njene etnicke podjele i osvajanja
govori o drugoj strani nacionalne i ratne politike.
d) Sto se tice Bosnjackog naroda, onda je po broju zvjerski ubijenih,
zatvorenih i protjeranih, to bez sumnje najtragicniji narod. Tragican je
sto mu je bila nametnuta nacionalna utrka i sto je on to prihvatio. Uzmimo i
da nije prihvatio princip nacionalnog organizovanja, da nije imao ovu
politicku garnituru koja je preuzela odgovornost za njegovo nacionalno vodjenje,
pitanje je, da li bi, sto se agresora na Bosnu tice, bolje prosao nego sto
jeste.
Razlog je vrlo jednostavan: militantni sistemi u svom odrzanju moraju
zrtvovati odredjenu drustvenu kategoriju. Hitler je zrtvovao Jevreje,
Staljin - trockiste - srpski nacisti na prostoru BiH, vjerovatno i Sandzaka
zrtvuju - Bosnjake - (izmedju ostalih, ali njih posebno i do kraja).
Da li bi se nesto promijenilo u sudbini Jevreja da su prihvatili da budu Nijemci,
trockistima da su postali Staljinisti ili Bosanaca-Bosnjaka da su postali
Srbi? Nista, sa tom mogucnoscu se jednostavno nije ni racunalo.
Oni su vec ranije - u ime sistema - zrtvovani. Jevreji su, kao ekonomski najjaca
kategorija, Hitleru platili pocetne korake nacizma, trockisti Staljinu
povecali konkurentnost socijalizma besplatnom radnom snagom a Bosanci
-muslimani - opljackani, protjerani i pobijeni omogucili bi srpskom nacizmu
potvrdu vojnicke superiornosti ali i osvajanje novih zivotnih prostora.
Medjutim ono sto jeste greska politickih struktura
Bosanaca -muslimana- kako im je dato ime za odstrijel) je cinjenica mijesanja pojmova nacije,
religije, partije i drzave, cime se zapravo na programu spasa nisu okupile
sve patriotske snage i snage kojima je borba sansa da prezive. Drugi
znacajan propust je cinjenica da do samog otpocinjanja agresije na Sarajevo
nije cinila mnogo na prihvatanju izazova neminovne agresije koja ne daje
sanse sili argumenata cak se tvrdilo da rata nece biti), vec zivot
pojedinca i cijelih naroda zavisi od spremnosti da se bori protiv agresije.
Istini za volju tragicnost Bosanaca (Bosnjaka -muslimana-) je i u tome
sto je narod u Bosni bez rezervne domovine i sto je sopstvenu odbranu
mogao graditi samo na sopstvenoj snazi i podrsci drugih. Tu je vjerovatno i bila
sansa u koaliciji antinacistickih snaga ili konkretnim garancijama
svjetske zajednice.
Sa te strane prihvatanje etnicke podjele Bosne i Hercegovine ne samo da
svodi prostor za zivot Bosanaca-Bosnjaka na vrlo uzak i nedovoljan, vec
prakticno legalizuje okupaciju prostora gdje su bili brojcano
zastupljeniji,
i amnestira zlocin nad njima. Gledano na dalje takva drzava, uglavljena
izmedju vecih drzava (hrvatsko-katolicke i srpsko-pravoslavne) prakticno
bi samo odgodila njenu daljnju upotrebu pa i totalno unistenje, kad bi kriza
sistema u Beogradu i Zagrebu ponovo zrtvovala malu -muslimansku Bosnu-.
U tom smislu medjunarodno priznanje Bosne i Hercegovine, suverene, nedjeljive i
nezavisne ili pak po novom prijedlogu djeljive, ali bez etnickog principa
jeste njena sansa, ali i Bosanskog-Bosnjackog naroda sada na silu
srbiziranog, hrvatiziranog i obiljezenog muslimanstvom. Medjutim samo uz
garanciju sile instrumentalizirane na medjunarodnom pravu samoodbrane i uz
medjunarodne garancije.
e) Sto se tice stanja u Makedoniji ono je trenutno puno neizvjesnosti i
iscekivanja da se nesto desi. Medjunarodno priznanje Makedonije ili ono
najgore Albansko - Srpski rat. U Makedoniji je najveci broj glasova na
izborima dobila nacionalna makedonska partija VMRO, medjutim njen
autoritet
danas nije na zavidnom nivou iz prostog razloga sto nacionalna opijenost
nije do sada usrecila ostale juznoslovenske narode, ali i procjena da
zaostravanje medjunacionalnih odnosa u Makedoniji sada nije mudro. Nastoji
se dobiti na vremenu i amortizaciji nacionalnih strasti. U tom smislu
politika predsjednika Kire Gligorova koji uspjeva da ocuva mir, pravnu
sigurnost, elementarnu saglasnost svih u Makedoniji, zasluzuje za sada
posebnu paznju.
Ono sto treba imati u vidu kad su makedonske prilike u pitanju to
je cinjenica da je vec srpski nacionalizam razoruzao Makedoniju (povlacenje
JNA), da je po toj osnovi i jako ekonomski oslabljenja, ali prakticno i
konzervirana za vrijeme konacnog razracuna. Treba imati u vidu i to da
Srbija nije napustila Makedoniju sto joj zaista zeli srecu i samostalnost,
vec prije svega, da dobije na vremenu da odgodi mogucnost otvaranja drugog
fronta.
Znacajna je i cinjenica uticaja pravoslavne crkve koja nije
dozvolila konflikt unutar pravoslavlja (u sustini rijec je o
kleronacionalizmu). Srpski nacionalizam racuna i sa mogucnoscu da
Makedonce
u eventualnom Albanskom - Srpskom ratu moze relativno brzo dobiti na
svoju
stranu.
Interesantna je srpska politika koja Makedoniju smatra Juznom
Srbijom
ili pak zagovara konfederacije sa Grckom cim precutkuje cinjenicu
postojanja
Makedonije, izmedju njih. Svakako, Srbija ce aktualizirati ovaj prostor u
fazi raspleta kosovkog problema i u fazi formiranja tzv. balkanske
konfederacije, saveza ili sl.
U uslovima mira i mirnih rjesenja kriza na
odredjenim prostorima ovakve asocijacije su pozeljne ukoliko izrazavaju
stvarnu zelju i interes aktera, medjutim u situaciji nasilnog formiranja
vjestackih i novih drzava, kao sto je dosadasnji slucaj sa Velikom Srbijom
formiranje takve asocijacije bi svakako podrazumjevalo novu ratnu igru sa
balkanskim pa i evropskim obiljezjima.
13. Situacija u Srbiji je takva da se srpski nacionalizam zeli
zaodjenuti
imenom od kog i kom je krenuo, imenom Srbije. Srpske drzave i sl. U tom
smislu i treba shvatiti demonstracije sile i srpske vlasti nad saveznom,
upad u prostore saveznog supa i sl. Milosevic zna da ga je rat ojacao i da
ga on odrzava, otuda je iznudio, ali i dobio, podrsku srpske armije koja je
naglasila da nece upotrijebiti silu protiv njega. Njegova pobjeda na
sljedecim izborima se ne dovodi u pitanje kako zbog nelojalne konkurencije u
medijima informisanja, tako i zbog odrzanja stanja rata i napetosti cak i u
samoj Srbiji.
Milosevicev rezim jednostavno nije u situaciji da ponudi srpskom
narodu
nista, osim da otmu sto drugi imaju (Bosnjaci, Hrvati, Albanci, Madjari i dr.
a on im je dao silu nekad armije svih njih, (JNA), dao im je pravnu
amnestiju pljacke i zlocina. U ovom trenutku dovoljno, ali u krajnjem
ishodu neadekvatno i nedovoljno, jer je ipak najtragicniji narod koji se okruzi
viskom neprijatelja.
Trenutno je tesko biti Srbin van srpske dominacije i
tesko nebiti Srbin unutar nje. I to ce tako biti dok se ne uspostavi
ravnoteza straha i ravnoteza sile. Tad precnik okruzenja postaje veci od
precnika iskljucivog nacizma i tragicne posljedice po nacizmom opijeni narod
su neminovne (Nijemci, Italiani, Japanci i sl. u drugom svijetskom ratu).
Znacajna faza svake agresije pa i ove je ona kad agresor skida kozu vuka, a
navlaci kozu janjeta. To je siguran znak da je ili ostvario cilj agresije
ili dozivio poraz pa nastoji spasiti sto se spasiti moze.
To je u svakom slucaju kriticna faza koja vodi raspletu: legalizaciji osvajanja ili
porazu agresora.
14. Sve dosad iznijeto izgleda dosta logicno, ali je cinjanica da je
svjetska zajednica bila dosta po strani, cinila poteze u kojima se cinilo da
ne zna ni sta hoce ni sta nece i sl. Priznala je Sloveniju, Hrvatsku i
Bosnu i Hercegovinu, a nije obezbijedila mehanizam zastite koji bi to i
garantovao. Ili nije dozvolila nabavku oruzja, iako je znala da je agresija
naminovna i da je superiornost agresora enormna.
Prijedlog o kantonizaciji BiH je samo podspjesio ambicije etnickog ciscenja, jer je pojam kantona na
zapadu ekonomsko-kulturoloska kategorija, a u nasim uslovima nacionalne
ostrascenosti pitanje zivota i smrti.
Tu treba dodati i vrlo jaku
diplomatiju srpskog nacizma nastavljenu pod istim imenom uticajne savezne
drzave Jugoslavije koja je sistematski i vrlo znalacki obmanjivala svijet
prikrivajuci sopstvene namjere, ali i zlocine. (Upad srpske policije u
prostorije savezne policije pored demonstaracije sile izmedju ostalog ima za
cilj otimanje dokumentacije o pocinjenim zlocinima -u ime savezne
drzave.)
Svakako, dio tog saveznistva agresije je i u slabostima, neznanju i ne
razvijenosti diplomatije napadnutih zemalja i naroda.
15. Sretniji razplet jugoslovenske situacije mogao je ici drugim
tokom da je svjetska zajednica na vrijeme mogla da uoci stvarnu sustinu
problema, ali i da je imala volje i snage da predupredi najgore. Poslije
agresije u Sloveniji i priznavanja ne pripadanja Slovenije Jugoslaviji,
bilo je suludo dozvoliti aparatima armije, policije, skupstine i sl. da
stvaraju
sebi drzave kojima ce ostati to sto jesu: drzavne intitucije.
Trebalo je uociti da srpski nacionalizam pod parolom borbe protiv secesije drugih i
borbom - za Jugoslaviju- vrsi sopstvenu secesiju.
Da je upotreba imena Jugoslavie zapravo samo legalizacija zlocina i borba za pravno naslijedje
nad onim sto Jugoslavia ima u zemlji i inostranstvu u materijalnom,
diplomatskom i dr. smislu.
16. Sto se tice sudbine Bosne i Hercegovine ona je u mnogom odredjena
politickom orijentacijom Beograda i Zagreba.
Parola: -Svi Srbi u jednoj
drzavi - razrijesila je dilemu odnosa Srbije prema Bosni i Hercegovini ali i
sustinu i ime te drzave. Prakticno srpsko-hrvatsko razgranicavanje
podrazumjevalo je tu podjelu i u Bosni i Hercegovini.
Tu treba imati u vidu
tajni sastanak ili sporazum Tudjman - Milosevic, aktuelne konflikte na
relaciji oruzanih snaga HVO i oruzanih snaga BiH, hrvatsko-srpsko
politicko, pa i vojno saveznistvo o podijeli BiH, ali i sve ono sto su srpske oruzane
formacije do sada ucinile na planu okupiranja BiH i njenog etnickog
ciscenja.
Visok nivo civilizacijske integracije na prostoru BiH na kulturnom,
ekonomskom i drugom planu, cinjenica da je u Bosni i Hercegovini vise od
42% stanovnistva direktno ili indirektno vec bilo u genetsko-socijalnoj
izmjesanosti, da su tamo ljudi zajedno zivjeli, ne zato sto su to morali
vec
sto su to voljeli i znali, nista to na zalost do sada nije pomoglo da
sprijeci i zaustavi golgotu bosansko-hercegovackog stanovnistva.
Svjetske
humanitarne institucije trenutno se bave saniranjem posljedica agresije,
doturanjem humanitarne pomoci, prihvatom izbjeglica i dr. ali jos uvjek se
nista konkretno ne cini da bi se otklonili uslovi koji su doveli do
agresije te da se vinovnici zlocina kazne.
17. Humanitarna pomoc Bosni i Hercegovini, ali i ostalim djelovima
ratnog stradanja ili prostorima etnickog ciscenja i ubijanja ljudi bivse
Jugoslavije treba da objedini tri dimenzije pomoci.
Prvo: insistiranje kod svih znacajnih cinilaca (unutrasnji
nacionalnih,
vjerskih, politickih, humaniterni i sl. ali i vanjskih.) da se zaustavi
ubijanje neduznih ljudi, razaranje gradova i civilizacijskih tekovina. U
tom smislu treba razobliciti agresivnu ili cak agresivne politike i treba
cinjenicama govoriti o stradanju, ali i vinovnicima tog stradanja.
Treba intenzivirati humanitarnu pomoc u pravcu ugrozenih podrucja uz naglasenu
odlucnost cak i hrabrost jer je ona uslov za elementarno odrzanje zivota
stotine hiljada pa i nekoliko miliona ljudi i na kraju treba obezbjediti
evakuaciju i prihvat najugrozenijih kategorija ljudi sa tih podrucja u
zemljama i centrima za prihvat i rehabilitaciju (djeca, zene, trudnice,
ranjenici, stari i iznemogli i sl.).
Ona druga pomoc, ugrozenim podrucjima na prostoru bivse Jugoslavije i
postradalim narodima, treba da stvori preduslove za vojnicku pomoc u cilju
neutralisanja agresora. Razlog za to je vrlo jednostavan jer je to jedino
efikasno sredstvo u suprostavljanju nacistickoj sili to jest sila
suprotnog pravca, istog ili veceg intenziteta, ali zasnovana na humanitarnoj osnovi
zaustavljanje zla nacizma.
To sve naravno uz postivanje osnovnih polazista i
odredbi medjunarodnog ratnog prava, sto je bitna razlika u odnosu na
polazista nacizma kom nista nije sveto, gdje krajnji cilj odobrava sva
sredstva koja njemu vode.
U tom smislu je neophodna vojna pomoc ugrozenim podrucjima (oruzje,
skidanje embarga sa uvoza oruzja, pomoc u ljudstvu namijenjenom
samoodbrani odnosno odbrani) neophodno je formirati antinacisticku koaliciju svih
snaga antinacizma. Te snage treba formirati od srpskog stanovnistva
antinacisticki raspolozenog, dosad nacizmom ugrozenih naroda i naroda koji intenzivnijim
angazovanjem predupredjuje balkansko-evropski konflikt, a tim i sopstveno
stradanje.
Sretno rijesenje bi bilo medjunarodna arbitraza uz vojnu
intervenciju koja bi efikasnije zaustavila agresiju, ali i onemogucila
osvetnicki nalet drugih nacionalizama nad Srpskim ili drugim narodima
Balkana.
18. U prilog dosadasnjim ocijenama i procjenama idu cinjenice:
- I pored naglasenog i deklarativno prihvacenog principa nuznih
demokratskih promjena na cijelom juznoslovenskom podrucju u Beogradu je
ostao na vlasti prethodni rezim, istina, u novom nacionalnom ruhu sto
nedvosmisleno daje odgovor o tome, koga je on zapravo stitio i stiti,
Srpski narod ili sebe.
-Komunisticka vlast je za saveznike prihvatila fasiste-cetnike koji
su trebali, a to i cine, da za nju odradi najprljaviji posao ubijanje ljudi i
razaranje gradova.
Nije slucajno general Adzic kao zrtva ustaskog terora
vodio glavnu rijec u oruzanim snagama bivse JNA. Nisu slucajno
iskompleksirana djeca cetnika (Karadzic, Ostojic; Cancar i dr.) ili
cetnici u bivsem ratu ili neo-cetnici (Seselj) dobili ulogu egzekutora ili pak 40%
glasova u Skupstini Srbije (seseljovi radikali).
- Na strani srpskog nacionalizma, kleronacionalizma kasnije nacizma,
se
nalazi cetvrta armija u Evropi (JNA) koja je povlaceci oruzje TO, radnih
organizacija i iz skola prakticno razoruzala sve ostale juznoslovenske
narode, a dijeleci to isto oruzje srpskom stanovnistvu obezbjedjivala mu
sve
preduslove za genocid, pljacku i etnicka cisenja.
- I ako je agresija pocela zbog -ugrozenosti Srpskog naroda-, koji za
razliku od svih ostalih naroda na svijetu -mora zivjeti u jednoj drzavi-
analizom prostora agresije, razorenih gradova uocavamo da je rijec o
nesrpskim teritorijama i nesrpskim gradovima (Vukovar, Dubrovnik,
Sarajevo, Jajce, Gradacac, Foca, Visegrad, Brcko i dr.).
Jos ni jedan grad teritorije
Srbije nije bio meta agresije cak ni zrnom, niti je na toj teritoriji ubijen
jedan jedini Srbin za razliku od nesrpskog stanovnistva koje je predmet
sistematske prisile, tortura, odvodjenja u konc logore ili pak likvidacija.
- Srpskoj nacionalnoj politici tamo gdje je ostvarila krajnje agresivne
ciljeve trenutno odgovara sporazum o -miru-.
Prisjetimo se da je Napoleon u
Moskvi ili Hitler pred Moskvom - jako trebao mir, ali je problem sto ni jedan
ni drugi tamo nisu dosli sredstvima mira - vec ratom, ubijanjem i razaranjem,
tako da je jedini djelotvoran mirovni lijek bio sila.
U tom smislu najefikasnije mirotvorno sredstvo u saniranju posljedica agresivnog
ispoljavanja sile na prostoru bivse Jugoslavije jeste antinacisticka sila
koja ce uspostaviti mir i sankcionisati agresivnu primjenu sile, a poslije
toga ponovno dolaze na scenu mirovni pokreti (kao onaj u Sarajevu prije
rata) koji posreduju u drustvenim konfliktima i otklanjaju uslove i uzroke
koji mogu dovesti do novih agresivnih i ratnih praznjenja.
- I ako teoriski nema razlike izmedju nacionalizma, klero-nacionalizma
i nacizma onih kod Srba, Hrvata, Bosanaca ili pak Madjara, Nijemaca i sl. ali
ono sto ih razlikuje je kolicina instrumentalizacije iskljucivosti, mrznje
i sile kojom se pocini konkretno zlo suprotnoj ili suprotnim stranama.
U tom
smislu poistovjecivati srpski nacizam sa nacionalnim odbrambenim
okupljanjem
naroda, kardinalna je greska. To se u propagandnom ratu namjerno cini da bi
se otupila medjunarodna odlucnost da ucini nesto sto bi islo u prilog
spasavanja zivota jos uvijek prezivjelih ljudi.
19. Tamo gdje se vodi rat na prostoru bivse Jugoslavije, (uglavnom se
samo ubijaju ljudi i razaraju gradovi), rijec je o klasicnoj agresiji, o
skolskom primjeru okupacije. Naime, u onom trenutku kad je bivsa JNA
odlucila
da oruzano podrzi srpski nacionalisticki program, tad je postala Srpska
vojska, sto znaci da je svaki prostor mimo Srbije i Crne Gore prestao da
bude njen prostor.
Tu je zapravo i kardinalna greska medjunarodnih
cinilaca, stvarno raspolozenih da sacuvaju mir na prostoru bivse Jugoslavije, sto tu
cinjenicu nisu uocili i sankcionisali upotrebu armije druge drzave na
prostorima vec priznatih novih drzava.
Tu je i kardinalno poigravanje sa
Srpskim narodom koji je jedna struka (vojna) jedna drzava (bivse SFRJ) i
jedna propala partija (komunisticka) izabrala u odbrani sopstvenih
pozicija
(struke, vlasti i politike.) Ako se ima u vidu snazna presija na njegove
strasti straha i osvetuljublja, na njegovu duhovno fizicku komponenetu.
Onda
se razlozno moze tvrditi da ga zapravo niko nije ni pitao zeli li to ili
ne zeli; zeli li da bude -najomrznutiji narod na svijetu, genocidni narod
koji odnosno- u ime koga- se unistava sve sto je sveto od covjeka,
njegovog
potomstva, sakralnih objekata, groblja, gradova i sl. Sve je u sustini
bila
samo farsa i banalna forma u kojoj je sve bilo poznato, zacrtano, nacrtano
i sl. Slicna sudbina je i bosanskohercegovackih naroda jer je i njihova
sudbina krojena mimo njih (Beograd, Zagreb, djelimicno Sarajevo i ko zna
gdje jos).
20. Teza po kojoj se na prostorima bivsa Jugoslavija vodi gradjanski
rat je neodrziva i u sustini netacna.
Upotreba visenacionalne armije u medjunacionalnom sukobu na kosovu na strani srpskog nacionalizma oduzela je legalitet multinacionalnosti JNA. Posebno dogadjaju koji su uslijedili u
Sloveniji, Hrvatskoj pa Bosni i Hercegovini sve njene aktivnosti mimo
teritorije Srbije cini aktivnostima okupatorske armije, jer se nalazi na
tudjoj teriotriji.
Treba imati u vidu i cinjenicu da su na prostoru bivse
Jugoslavije na sceni nacionalni programi koji ispred sebe isturaju interes
nacije, a ne konkretna gradjanina. Za nacionalne i nacisticke programe
postoji samo -sveti- interes nacije pod koji moze sve da stane i genocid i
borba za vlast, razaranje gradova i sl. Gradjanin u evropskom smislu te
rijeci nema veze sa tim i treba mu bar ime sacuvati.
Sto se tice same Bosne i Hercegovine, tamo je rijec o klasicnoj agresiji tri susjedne drzave
(Srbija, Crna Gora i Hrvatska) na medjunarodno priznatu BiH, a ne o gradjanskom
ratu.
21. Na prostoru bivse Jugoslavije ne desava se ni sukob naroda, ali je
on iz ranije iznijetih razloga vjestacki izazvan. Tamo je cijelo ljudsko
bice svedeno na kategoriju brojke, nacionalne pripadnosti i vojnika, onog
kog treba ubiti ili koji treba da ubije. To je polaziste i krajnji ishod
nacizma i on je cinjenica na prostorima njegove dominacije. Tu je odgovor
zasto u gradovima Podrinja gdje je uspostavljena srpska okupacija, na
prostorima gdje je nesrpsko stanovnistvo bilo dominanatno, prije agresije,
nema vise, ni zivih, ni materijalnih dokaza njegove postojanosti. (sakralni
objekti, groblja, kuce, ljudi sve je nestalo). Tu i jeste obmana svjetske i
domace javnosti skretanjem paznje na Sarajevo, Mostar (dolijetanje
Miterana
i Panica i sl.) tamo se vidi sta se desava, tamo branioci vode kakav takav
rat, medjutim, na sirem podrucju Podrinja ili Posavine jednostavno se
ljudi
samo ubijaju. Brojka od nekoliko stotina hiljada ubijenih ljudi nije ni
konacna ni netacna.
I rusenje sakralnih objekata je dio te obmane, oni se ruse kada se ljudi
pobiju, zatvore u logore, skrece se paznja sa ljudi kojima bi ljudi
trebali
pomoci u pomoc na objekte (dzamije, groblja, i sl.) prema kojima isti
imaju
predrasude.
22. Na podrucjima bivse Jugoslavije se ne desava ni vjerski rat. To je
samo jedno od nastojanja prikrivanja stvarne sustine agresije. Istina je
da
su vjerske institucije podrzale nacionalne programe. Pozajmile im cijelu
vjersku ikonografiju i sl. Ali i to je nastojanje prikrivanja sustine
agresije po osnovu religijske internacionalizacie.
Teza po kojoj se u
BiH-ni
zeli formirati islamska drzava kao odskocna daska islamskoj ekspanziji, je
teza kojom srpski nacizam - nastoji kod kricanskog svijeta iznuditi
amnestiju
okupacije i genocida, a hrvatski nacionalizam etnicku podjelu BiH-ne, i u
doglednom vremenu i formalno-pravnog prikljucenja -'svog'- kantona matici
Hrvatskoj.
U tom smislu, problem zastite zivota Bosanaca-Bosnjaka - muslimana- na
prostoru bivse Jugoslavije ne moze, niti smije biti problem islamskih
zemalja, oni su prije svega evropski gradjani i problem Evrope na cemu
svakako Evropa polaze ispit zrelosti i gradjanske orijentacije.
23. Zasto bi Evropa, gradjanski svijet i ujedinjeni svijet (UN)
intervenisao na prostorima bivse Jugoslavije?
Oni koji misle da je pravda na
strani zrtava agresije, a tim i pravo, zaboravljaju da pravda i pravo nisu
isto, i da uglavnom nisu na istom mjestu. Kao sto su u cijeloj ljudskoj
istoriji sila i pamet malo kad bili na istoj strani.
Pravom se sankcionisu
inkriminisane vrijednosti (od strane vladajucih snaga proklamovane) iz
cega
dalje proizilazi da inkriminisane i stvarno prirodno ljudske vrijednosti ne
moraju podrazumjevati isto. Tim ne moraju biti pravno na isti nacin
sankcionisane i slicno.
Agresor ove slabosti savremenog svijeta odlicno
poznaje. Zato je i situirao njegovu efikasnost izmedju konferencija,
deklaracija, komisija i paragrafa, a sopstvene zrtve izmedju logora,
deportovanja i masovnih grobnica.
Imajuci ovo u vidu i cinjenicu da je savremeni svijet, bez obzira
kako ga nazivali i kako se sam nazivao, zasnovan na vrlo konkretnu i bez
sumnje egoisticnu interesu onda nije ocekivati da ce on da preduzme
konkretne korake zaustavljanja nacizma pomazuci drugima vec prije svega
sebi.
* * *
* Instrumentalizirani nacionalizmi, negdje nacizmi, bili su efikasno
sredstvo za rusenje socijalizma, ali se pokazalo da su na pojedinim
podrucjima prerasli u nacizme (Srbija, vjerovatno i Rusija). Postali
rusitelji svih civilizacijskih dometa u materijalnom i duhovnom smislu,
ali
i masinerije efikasna genocida nad cijelim narodima.
* Savremeni svijet je izrastao na temeljima, u mnogom nacizmom
srusene
civilizacije, otuda njegovo pasivno i nemocno posmatranje divljanje
nacizma
danas, nastalog spajanjem komunizma i fasizma djeluje nevjerovatno . Ni
pola
miliona zvjerski ubijenih ljudi od toga preko 80% civila, desetine
razorenih
gradova, uzasne slike, milioni izbjeglica i slicna stradanja, nista da
probudi njegovo sjecanje na vec prezivljene slike nacistickog divljanja a
tim i sopstveni strah za buducnost svijeta koji je stvorio.
* Svjet je pristao da bude sanator posljedica nacistickog divljanja
prihvatajuci oko dva miliona izbjeglica, saljuci humanitarnu pomoc i trupe
za razdvajanje, medjutim samim tim, on postaje i saucesnik odnosno donator
nacizma. I nacisti zele da rasele ljude, da ih svedu na granicu vjestackog
odrzavanja humanitarnom pomocu sa strane gdje se i sami nacisti javljaju
kao
- donatori -. (Vrhunac cinizma i sarkazma je svakako humanitarna pomoc
koju
Beograd salje stanovnistvu Sarajeva, ista ona Jugoslavija i isti onaj
Beograd koji svakodnevno kamione i kamione granata posalje istom tom gradu
i
istim tim ljudima?!)
* Svjet ce morati da shvati da instrumentalizirani nacizam
postaje
efikasno sredstvo za rusenje svih sistema , ne samo socijalistickih vec i
onih kojim nije u osnovi pretpostavljen kvalitet nacije, rase, religije i
sl. pa i njih jer su razliciti medjusobno.
* Amnestiranje ubistva oko pola miliona nevinih ljudi na prostorima
bivse
Jugoslavije, posebno na prostorima Bosne i Hercegovine, amnestirace se nova
ubijanja u cijelom svijetu. Nove ubice ce traziti svoje - bosance - i
opravdavati se svojom - ugrozenoscu -.
U Bosni i Hercegovini ginu ljudi, ciji je smrtni grijeh, to sto se nisu
pripremali za otpor militantnom nacizmu i sto danas nemaju dovoljno snage
da
ga zaustave (svjet njima neda da se naoruzavaju, ali nece agresora da
razoruza i zaustavi). Ginu i zato sto su se izjasnili da zale da budu dio
gradjanske Evrope, jer socijalno, genetski i geogrtafski nemaju izbora.
Cudno
je da ih ista ta Evropa podrzava - cutnjom.
* Bosna i Hercegovina ili cijeli prostor bivse Jugoslavije nije Kuvajt
da
bi se svijet otimao da mu pomogne, ali jeste Balkan i Evropa, pomazuci
spasavanju nevinih ljudi na tim prostorima, svijet pomaze sebi.
DODATAK:
Tekst je radjen za potrebe Silerova instituta u Stockholmu 1992. godine a
sadrzi ocjene, cinjenice i stavove koje je autor branio dugo prije rata
kao ekspert opozicije, sad vec ex-Jugoslavije na susretima "Vlast i opozicija",
u emisiji "Hocu da kazem" TV Sarajeva 3. februara 1992, susretima sa
najevecim politickim zvanicnicima i novinarima: Makedonije, Bugarske, Turske,
Albanije, na sastanku sa delegacijom Stejtdepartmenta (Skoplje, maj 1992.) i sl.
Tekst je osnova autorovih knjiga "Bosna - je li moglo drugacije",
Stokholm, 1994 i "Kriget i fd. Jugoslavija som skola" Stockholm, 1994.
Prof. mr Sevko Kadric
Shilerov institut, Stockholm, oktobar, 1992.
