Knjizevnost na turskom, arapskom i persijskom jeziku

U cetiristoljetnom razdoblju osmanske vladavine u Bosni, od 1463. do 1878. godine, knjizevni rad Bosnjaka razvio se u cetiri razlicita toka:

1. usmeno, narodno pjesnistvo,
2. epistolarna knjizevnost, krajisnicka pisma,
3. knjizevnost na turskom, arapskom i persijskom i
4. alhamijado knjizevnost.

Posebno mjesto u staroj bosnjackoj knjizevnosti pripada knjizevnom radu na orijentalnim jezicima (turskom,arapskomipersijskom), koja svoj procvat dozivljava u periodu od 15. do 17. stoljeca, nastavlja sa nesto slabijim intenzitetom u 18. i traje do polovine 19. stoljeca.

Od Adnija (umro 1474.) do Arifa Hikmeta (umro1903.)

Jos od prvih dana prihvatanja islama u Bosni, brojni Bosnjaci skoluju se u domacim medresama, zatim u Carigradu. Mnogi od njih, svojim radom, sticu ugledna mjesta u orijentalnim islamskim knjizevnostima i nauci.

Ostavljajuci po strani teolosku knjizevnost i naucna djela vecinom pisana arapskim jezikom, te rad na gramatici, leksikografiji i historiji, poetska djelatnost Bosnjaka, najvise na turskom i persijskom, obuvata veliki broj stvaralaca od kojih su neki usli u klasiku ovih knjizevnosti.

Tako, dr. Safvet-beg Basagic u svojoj disertaciji "Bosnjaci i Hercegovci u islamskoj knjizevnosti", 1912., opisuje zivot i rad oko 130 pjesnika i ljudi od pera, a Mehmed Handzic je objavio "Knjizevni rad bosansko-hercegovackih muslimana", 1934. godine, u kojoj govori o zivotu oko 200 pjesnika i naucnika.

Dr. Hazim Sabanovic, poslije dugo godina rada, uspio je kompletirati "Knjizevnost Muslimana BiH na orijentalnim jezicima", koja sadrzi bio-bibliografske podatke o poznatim i do njega nepoznatim piscima.

Safvet-beg Basagic o ovim piscima u svojoj disertaciji kaze:

"...pjesnici iz nasih krajeva vecinom cine neki poseban genre na polju turskog pjesnistva. Bez svake sumnje oni su stajali pod uplivom nase narodne poezije, koja imade toliko obilje turskoj knjizevnosti nepoznatih pjesnickih izraza i slika. Mjesto da pozajmljuju sve pjesnicke ljepote od Arapa i Persijanaca, kao sto su to cinili i turski pjesnici, posegnuli bi kat-kad i za bogatom riznicom nase usmene poezije, pa iz nje u finoj formi izlozili na turskom nasu mnogu dragocjenu umotvorinu."

Od nekoliko stotina pisaca koji su pisali na orjentalnim jezicima najvise ih je pisalo na turskom jeziku, neki od njih napisali su cjelovite zbirke pjesama (divane) sto je razumljivo jer je turski jezik bio jezik administracije nove vlasti. Mnogo djela napisano je na persijskom jeziku. Persijski jezik je u Bosni i Hercegovini imao tradiciju. Bio je obavezan predmet u mnogim medresama a kao klasicni jezik istocne poezije proucavali su ga predstavnici vise intelektualne i feudalne klase, te pripadnici derviskih redova. Poseban znacaj u sirenju persijskog jezika imali su dervisi mevlevijskog reda, koji su po tekijama i drugim mjestima citali, predavali i tumacili Mesneviju djelo svoga osnivaca Dzelaludina Rumije.

Poetski rad Bosnjaka na arapskom jeziku sasvim je ogranicen. Istina neki od njih pisali su prozne spise kicenim stilom na ovom jeziku.

Nastalo u jedinstvenom islamsko-orijentalnom krugu, pjesnistvo Bosnjaka na turskom i persijskom jeziku moze se posmtrati kao kulturni fenomen analogno hrvatskom latinitetu, tim prije sto je kod ovih pisaca postojala puna svijest o vlastitom porijeklu i bosanskoj zavicajnoj pripadnosti.

Kao i na turske pjesnike i na vecinu Bosnjaka koji su pisali na orijentalnim jezicima uticala je klasicna persijska knjizevnost, a narocito knjizevni rad dvojice velikih perzijskih pjesnika Omera Hajjama (umro1123.) i Hafiza (umro1389.).

U svojim rubaijama i gazelama (narocitim pjesnickim oblicima)oni su uglavnom pjevali, (cesto u misticnom zanosu), o ljubavi, vinu i zivotnim radostima. Ti ljubavni, bekrijski i hedonisticki motivi preovladavaju i u orijentalnoj knjizevnosti Bosnjaka. Znacajno je da su oni cesto unosili i duh i ton narodne usmene pjesme svoga zavicaja. Taj narodni duh izvire iz poezije Dervis-pase Bajezidagica, iz gazela Muhameda Nerkesije, prisutan je i u ljubavnoj poeziji Habibe Stocevic-Rizvanbegovic. Sam Arif Hikmet jednom je kazao da je njegov narod najveci pjesnik. Dakle, nesumnjiv je uticaj sevdalinke u njegovom djelu.

Niz motiva koji se javljaju u ovoj poeziji; ljubav, ljepota i erotika, prosiruju se ka hedonizmu, lirsko-bekrijskom zanosu da bi na kraju presao u mistiku. Od ljubavi i vina ostaje samo misticno-simbolicna poetska alegorija na putu priblizavanja Bogu i saznanja Boga, odnosno sjedinjenje s njim.

Poetika ove poezije ima osoben karakter, zasnovana je na poetsko-estetskim principima orijentalne poetike koji se razlikuje od evropskih shvatanja poetske ljepote. Sam spisateljski cin predstavlja pojam lijepog u ovoj poetici. U njoj stih je samostalna estetska i sadrzajna jedinica (kao geometrijska arabeska). Oko jednog iskaza u stihu konstituise se nova cjelina. Pjesnicki dozivljaj ne izrazava se neposredno nego putem simbola. I poredjenje se vrsi posrednim putem, bez poredbene partikule, cime se omogucava viseznacnost, metaforicnost, a veze realnog svijeta zamjenjuju se u orijentalnoj metafor i vezama fantasticnog svijeta. Ovu poeziju odlikuje kicenost,fantasticna metaforicnost vezama fantasticnog svijeta.

Ovo je kompilacija tekstova koji mogu biti od koristi djacima i studentima a zele na jednom mjestu imati nesto o bosnjackoj knjizevnosti.

© 1999-2006 by prof. Hamdo Camo & Mirzet Hamzic, nastavnik u GHM