Jugoslavenska kula od karata pocela se raspadati vec neposredno nakon Titove smrti. Naime, Josip Broz je umro 4. maja 1980. godine, a vec 1981. godine, paralelno sa otpocinjanjem izvjesnih demokratskih procesa, u Beogradu je doslo do stvaranja izuzetno jakog nacionalistickog velikosrpskog pokreta ciji je zadatak bio preuredjenje SFR Jugoslavije, odnosno njenog tadasnjeg drzavno-pravnog i politickog sistema u kojem bi Srbija imala dominirajucu ulogu. Djelovanje srpskih nacionalista nailazi na ostar otpor u drugim jugoslavenskim republikama, narocito u Hrvatskoj i Sloveniji u kojima je sve vise jacao pokret za osamostaljivanjem i stvaranjem sopstvenih drzava.

Osnove velikosrpskog i velikohrvatskog drzavnog projekta cinili su programi koje su uspostavili srpski nacionalni ideolog Ilija Garasanin i "otac hrvatske nacije" Ante Starcevic u drugoj polovini proslog stoljeca. Velikosrpski, odnosno velikohrvatski, nacionalisticki koncepti od tada ce ostati njihove trajne odrednice koje ce rezultirati krvavim raspadom jugoslavenske drzavne zajednice, te osamostaljivanjem Slovenije, Hrvatske, Makedonije i Bosne i Hercegovine, s jedne strane, i, s druge strane, Srbije i Crne Gore koje ostaju u sastavu bivse Jugoslavije kao zajednice dviju federalnih jedinica.

Postoje dva prelomna trenutka u razgradnji bivse Jugoslavije koji imaju podjednaku specificnu tezinu. Prvi je objavljivanje MEMORANDUMA SRPSKE AKADEMIJE NAUKA I UMETNOSTI (1986. godina) u kome je grupa srpskih akademika, intelektualaca, nacionalista i fasista zagovarala otvorenu mrznju prema nesrpskom stanovnistvu na prostorima bivse Jugoslavije. Oni su u ime "ocuvanja srpstva" pozivali u borbu i otvoreno najavljivali rat.

Drugi prijelomni momenat je unutarpartijski obracun srpskih komunista 1987. godine koji je inicirao Slobodan Milosevic, i iz kojega je izisao kao pobjednik. Kao predsjednik SKS (Saveza komunista Srbije, op.a.), odnosno njegovog Centralnog komiteta, Milosevic ce u naredne dvije godine stvoriti sve pretpostavke da postane i predsjednik Srbije. To ce realizirati 1989. godine. Preuzevsi duznost predsjednika Republike Srbije, Slobodan Milosevic je istovremeno pojacavao kampanju protiv drugih naroda koji su zivjeli na prostorima tadasnje jugoslavenske federacije. Ovo je intenzivno narocito nakon sto su se Slovenija i Hrvatska suprotstavile nacinu na koji je Milosevic pokusavao da rijesi slozenu situaciju na Kosovu. Naime, treba znati da je u to vrijeme uveliko trajao sukob imedju Srba i Albanaca u ovoj autonomnoj pokrajini, da je taj sukob imao svoju mnogo dublju i dalju historijsku pozadinu.

Paralelno sa zahtjevima Albanaca da se Kosovo osamostali, sve su bivali glasniji zahtjevi Slovenije i Hrvatske za njihovim osamostaljivanjem. Ti zahtjevi na kraju postali su sve izrazeniji u Makedoniji i Bosni i Hercegovini. Srbija i Crna Gora su uporiste za sprjecavanje procesa osamostaljivanja ovih bivsih jugoslavenskih republika vidjele u snaznoj podrsci tadasnje Jugoslavenske narodne armije (JNA) i policije u cijem je oficirskom i rukovodnom bilo preko 80% pripadnika srpske nacionalnosti. S druge strane, vojska i policija svoj ineteres da se stave na stranu Srba vidjeli su u cinjenici da je to bio jedini nacin da sacuvaju svoje privilegije i dominaciju u partijskom, drzavnom, vojnom i policijskom vrhu.

Nakon citave serije visemjesecnih bezuspjesnih pregovora sa Srbima i Crnogorcima i debakla nakon 14. kongresa Saveza komunista Jugoslavije, bilo je sve izvjesnije da ce doci do otcjepljenja i osamostaljivanja Slovenije, Hrvatske, Makedonije i Bosne i Hercegovine. Vec 25. juna 1991. godine Slovenija i Hrvatska su proglasile nezavisnost, a jedinice Jugoslavenske narodne armije su 27. juna izvrsile napad na Sloveniju koji je trajao do 8. jula iste godine. Medjutim, pokazalo se da ta glomazna vojna masinerija koja je vazila za cetvrtu vojnu silu u Evropi nije bila u stanju da svojim oruzjem zadrzi Sloveniju u sastavu Jugoslavije, nego se, naprotiv pod pritiskom medjunarodne zajednice i snaznog otpora slovenackih rodoljuba, morala povuci i prepustiti slovenackom narodu da krene svojim putem.

U Hrvatskoj su srpski ekstremisti zapoceli sa sukobima vec u augustu 1991. godine, a broj zrtava se iz dana u dan povecavao. Uz pomoc negdasnje Jugoslavenske narodne armije Srbi su uspjeli okupirati jednu trecinu Republike Hrvatske, a do januara 1992. godine u Hrvatskoj je bilo vise od 5.000 ubijenih, 13.500 nestalih i oko 18.000 ranjenih.

Naglasili smo da je narastajuci srpski nacionalizam u bivsoj Socijalistickoj Federativnoj Republici Jugoslaviji tekao paralelno sa nacionalnim i politickim podjelama u Savezu komunista Jugoslavije, odnosno njegovim republickim rukovodstvima.

Stoji cinjenica da su komunisti, posebno nakon katastrofalnih rezultata 14. kongresa SKJ, ubrzali pad komunistickog rezima. Komunisti su svojim diobama znatno uticali na stvaranje osnova onoga sto cemo kasnije na jugoslavenskim, pa i bosanskohercegovackim, prostorima nazivati visestranacki i parlamentarni zivot. To svakako ne mozemo smatrati zaslugom komunista u smislu da su oni prihvatili nove nacine politickog organiziranja. Radilo se, zapravo, o novostvorenim historijskim uvjetima u kojima je doslo do nacionalnog i politickog osvjescivanja, ali i iznalazenja nacina za ucvrscivanjem nacionalnih, politickih, vjerskih i drugih sloboda koje je bivsi komunisticki rezim Jugoslavije gusio.

Bosna i Hercegovina je, nekada centralna republika Jugoslavije, u ovakvim historijskim okolnostima, kao visenacionalna zajednica, uistinu imala najbolje pretpostavke za razvoj unutrasnjih i politickih odnosa kojima bi osnova bila gradjanska demokracija i izgradnja civilnog drustva. Ti procesi su i pokrenuti. Istovremeno, zapoceli su i pritisci bosanskih Srba i bosanskih Hrvata, ali i Srba iz Srbije i Hrvata iz Hrvatske, s ciljem nacionalne homogenizacije ovih dvaju naroda i podjele Bosne i Hercegovine. Pojavila se realna opasnost nacionalnog zagusivanja Bosnjaka kao najbrojnije nacionalne skupine u Bosni i Hercegovini i njihove apsolutne asimilacije u srpsku ili hrvatsku nacionalnu skupinu. Bosnjaci su izabrali politicku borbu za ostvarivanje svojih nacionalnih, vjerskih i kulturnih sloboda.

Posebno sa srpske, ali i dobrim dijelom i sa hrvatske, strane bile su sve ucestalije optuzbe na racun Bosnjaka, koje oni proglasavaju islamskim fundamentalistima. Optuzbe idu cak i dalje, pa se Bosnjaci optuzuju za sirenje islamskog fundamentalizma, ne samo u Bosni i Hercegovini i Jugoslaviji, nego i u Evropi. Na ovaj nacin Srbi su zeljeli dobiti podrsku medjunarodne zajednice. Oni u tom smislu, tada vec naglaseno, vode najsiru propagandnu kampanju s ciljem negiranja drzavno-pravnog kontinuiteta Bosne i Hercegovine. U nekim dijelovima Jugoslavije, narocito u Srbiji, Crnoj Gori i Hrvaskoj, ovakve propagandne aktivnosti nailaze na snazan odjek, a taj odjek nije zanemariv ni kod nekih evropskih sila (Rusija, Velika Britanija, Francuska i jos neke zemlje). Ovo, naravno, proizvodi animozitet prema Bosnjacima, narocito kod nedovoljno informirane medjunarodne zajednice. Pri tom se svjesno previdja cinjenica da se Bosnjaci ukljucuju u visestranacke aktivnosti u BiH, i da jos uvijek povelik broj njih zivi na komunistickim bratstvo-jedinstvujucim zabludama.

Neposredno nakon prvih visestranackih parlamentarnih izbora Srpska demokratska stranka otpocela je sa opstrukcijama i blokadom rada manje-vise svih demokratskih i legalno izabranih organa vlasti u Bosni i Hercegovini. Vrlo brzo je postalo ocigledno da SDS kao jedna od stranaka na vlasti nije vodila politicku borbu zastite drzavnih interesa Bosne i Hercegovine, nego joj je osnovni cilj bio unistenje njezina drzavno-pravnog kontinuiteta.

Bosanski Srbi na celu sa Radovanom Karadzicem zapoceli su unutrasnju razgradnju bosanskohercegovackog drzavnog tkiva uz maksimalnu podrsku i pomoc Srba iz Srbije i Crne Gore. U kampanju protiv Bosne i Hercegovine pored SDS ukljucuju se i politicke partije i stranke iz Srbije (Srpski pokret obnove, Srpska radikalna stranka, zatim razlicite monarhisticke struje, Jovicevi i Seseljevi cetnici, Arkanovi "Tigrovi" i jos neke paravojne formacije). Iako su u pocetku Srbi to pokusavali predstaviti kao politicku borbu za zastitu svojih interesa, vrlo brzo je postalo vise nego ocigledno da se vec uveliko odvijaju pripreme za agresiju na Bosnu i Hercegovinu.

Paralelno sa procesom osamostaljivanja Slovenije, Hrvatske i Makedonije, zapoceo je i proces razgradnje bivse Jugoslavije. Slobodan Milosevic i Borislav Jovic insistirali su na uvodjenju ratnog stanja u bivsoj Jugoslaviji i upotrebi jugoslavenske vojske. To je jos vise usloznjavalo situaciju u visenacionalnoj bosanskohercegovackoj zajednici. Iako je angazman medjunarodne zajednice isao za tim da se iznadje mirno rjesenje za jugoslavensku krizu, bivalo je sve ociglednije da se predsjednici bivsih jugoslavenskih republika Milosevic, Tudjman, Izetbegovic, Kucan, Gligorov i Bulatovic kao i clanovi Predsjednistva bivse SFRJ nece uspjeti dogovoriti o minimalnim politickim pretpostavkama za mirno rjesenje jugoslavenske drame.

• Historija Bosne i Hercegovine