12.02.2010.
Ovih dana je u Svedskoj sevdalinka dozivjela pravu promociju. Promotor je Hanka Paldum, dok ovo pisem gledam je na TV4 svedske televizije, malo prica a onda, ono sto najbolje radi, pjeva. Uz sliku i glas Hanke evo i nekoliko recenica o tome sta je nama sevdalinka.
U porodicu naroda, unosi se, uz ono po cemu su narodi slicni i ono po cemu je svaki narod poseban, cim je oplemenio, obogatio tu porodicu, cijeli civilizacijski tok. Kad su u pitanju Bosna i Bosanci onda su to svakako tri kulturoloske tekovine na koje ovim povodom zelim skrenuti paznju. Bosanska patarenska (bogumilska) kultura, materijalizovana u kamenim steccima, za koje Miroslav Krleza ustvrdi i da su jedini kulturni spomenik u Evropi nastao; sevdalinka kao gradska ljubavna pjesma i svakako poeticnija ideja koju je Evropu oplemenila u zadnjih pedesetak godina je ideja bosanske piramide, istina nedovoljno verifikovana ali i ono sto se vec desilo je naprosto grandiozno.
Danas i ovim povodom zelim govoriti o sevdalinci gdje nije neophodno naglasavati i ono "bosansko" naprosto sto druga i drugacija ne postoji, vec samo bosanska i ono sto se od Bosne prelilo u zemlje okruzenja i tamo bilo prihvaceno.
Ono sto sevdalinku determinise u njenom pojmovnom i sustinskom kulturoloskom smislu, jeste cinjenica da je "Sevdalinka bosanska, gradska ljubavna pjesma, pri cemu rijec "bosanska" geografski odreduje autohtonost sevdalinke, rijec "gradska" urbanost, a rijec "ljubavna" sadrzajnu tematiku," (Omer Pobric) sto je u najvecem tacno mada je ovo odredenje "gradska" vremenom nestalo, posebno novim tehnickim mogucnostima emitiranja i reprodukcije (radio, gramofon, TV) tako da je sevdalinka naprosto samo bosanska narodna ljubavna pjesma.
Pojam "sevdah" ili glagol "sevdisati" oznacavaju imaginarni ambijent ljepote u kom prostranstvu je dusa - koja osjeca, pronalazi zrna radosti i formira mozaik koji zivotu daje smisao i lijepotu. "U sevdalinkama su nasi prvi drhtaji uzneseni culima, prvi dodiri i prva cutanja u mraku - kad je covjek sam sebi dovoljan jer nije sam - u sevdahu je." Sevdalinka pored tog individualnog duhovnog sazivljavanja sa melodijom i rijecima pjesme pa i samim sobom ima i onu socijalnu, drustvenu dimenziju gdje nestaje granica izmedu izvodaca i slusaoca, kad svi ucesnici u druzenju pjevaju, sevdisu.
Sevdalinku mozemo odrediti i kao nirvanu, kao auru koja okruzuje covjeka, nepojavnog je oblika i ne moze se vidjeti (izuzme li se citanje osjecaja u ponasanju i licu izvodaca i slusalaca), ona u nepreglednom prostranstvu ljudske duse trazi osjecaje, pronalazi zrna i formira mozaik ispleten culima koji slavi trenutak zivota ili zivot upravo tog trenutka, dajuci smisao i zivotu i ljudskom postojanju. Sevdah je naprosto duhovno stanje sjedinjavanja ritma i pjeva muzike sa ritmom sopstvenog bica gdje oni tvore harmoniju zadovoljstva, harmoniju koja slavi postojanje sopstvenog bica sjedinjujuci ga sa harmonijom dragih ne rijetko dalekih ili izgubljenih bica, predjela.
I bas kao sto Krleza ustvrdi za bosanski stecak "da nikad i niko nije vidio Bosanca na stecku da kleci da je suzanj" tako se i za sevdalinku moze ustvrditi da "nikad i niko nije cuo sevdalinku da je prozeta mrznjom ili niskim ljudskim strastima koja ne slavi ljepotu ljudskog postojanja i covjeka samog". Ovdje zapravo dolazimo do cudna ali ne slucajna spoja ova dva bosanska fenomena, kulturoloska stamena (bosanskog stecka i sevdalinke). I jedno i drugo pa i trece (Bosanska piramida) su odraz duhovnosti jednog tla, jednog podneblja i na njemu i po njemu izatkane radosti zivota i ode zivotu. "Da mi se ispod ovog hladnog kamena dici, svaki bi mi dan bio jedan cijeli zivot" procitacemo davno na stecku upisano ali i u svakoj sevdalinci, ali i sa njom samom, bice slavljen upravo taj dan kao jedan cijeli zivot, bas kao da je jedini ili posljednji.
Sevdalinka je i historijski trag mukotrpne borbe protiv tudina koji je dosao silom i pokorio Bosnu, pobio bosansko plemstvo, odveo bosansku mladost na tuda ratista, nastojao zatrti tragovi posebnosti prostora, njegove religije, kulture, jezika. Ako Bosanci nisu uspjeli da se odupru snaznom osvajacu silom kad je napadao, ako nisu uspjeli da sacuvaju intimu sosptvene bogumilske religije ispovjedane na svom jeziku, vec im je nametnuta druga i drugacija lisena svake intime ispovjedana na arapskom (i pored Hamze Orlovica i hamzavija), sevdalinkom su upravo nastojali sacuvati to malo bosanske duse. I upravo tad nastaje sevdalinka kao jedan od najreprezentativnijih zanrova bosanske usmene knjizevnosti i nase narodne umjetnosti uopste na maternjem jeziku. Nastala je u vec formiranim urbanim sredinama u kojima je ogradena avlija postala dio svijeta za sebe, sinija (sofra) njen sami epicentar a sevdalinka simbol otpora u cuvanju intime, njegovan na bosanskom jeziku i suprotstavljanja arabizaciji.
Sevdalinka je bila i oblik sporazumjevanja i izrazavanja zelja, poruka, poduka. Muskarci su je poput trubadura pjevali ulicama ili preko avlijskih zidova da bi se dopali, izazvali, porucili ili poducili. Poznata je pjesma "Hajde duso da asikujemo" u kojoj imamo sve elemente dvoglasne horske pjesme ali i elemente poducavanja i izazivanja na ljubav "Kako cemo kad ne umijemo, Ja cu tebe nauciti duso, sjed' predame pa namigni name."
U metrickom pogledu, sevdalinka je vrlo raznovrsna pjesma i pojavljuje se cak u sest metrickih varijanti. Tu susrecemo trinaesterac "Uzeh dugum i mastrafu, podoh na vodu," jedanaesterac "Ja kakva je Djulbegova kaduna", simetricni lirski deseterac "Djevojka vice sa visoka brda", rjede nesimetricnom osmercu "Ja svu noc lezah, ne zaspah." Ali najcesce su stihovi u simetricnom osmercu "Put putuje Latif aga" ili nesimetricni epski deseterac "Prosetala Hana Pehlivana". (Munib Maglajlic, 101 sevdalinka, Mostar, 1978.)
Sevdalinkom se stvarnost izrazava neposrednom filozofijom tonova i emotivnih uzdaha. Kao takva sevdalinka je izvan evropske muzicke konvencionalnosti. Dok se taj takozvani zapadnjacki tip muziciranja prilagodava "pragmaticnim" ili "apsolutnim muzickim" normama to je sevdalinka pjesma jauka duse, struja zivota koja kao da sjedinjuje sve u jedno: muziku kao izraz ali i sam zivot pretvara u muziku, harmoniju sjedinjenu sa harmonijom pulsiranja cijelog mikro i makro kosmosa.
I zato sevdalinka i jeste izraz duha i duhovnosti podneblja koji se Bosnom zove i Bosanca bez obzira kojoj uze socijalnoj grupi pripadao. I zato jeste sevdalinka sacuvala bosanski jezik od arabizama i turcizama kao osnovu bosanskog identiteta, i zato jeste Hanka Paldum u Svedskoj pred ocima svedske publike napravila grandiozno djelo njene promocije.
Sevko Kadric
|
