"Ako ne znamo da radimo, bar znamo da se bijemo"

Mart je bio presudan mjesec. Milosevic je usmjerio zemlju na put koji je vodio u rat.

Tutnjava tenkova je narusavala tisinu Bulevara revolucije. Vatre zapaljene na vise mjesta pred zgradom savezne skupstine su dogorijevale. Vjetar je, cas jace cas slabije, fijukao kroz polomljene prozore. Prolamali su se krici dok je policija kruzila Beogradom, nasumice prebijajuci i hapseci prolaznike.

Citav grad je zaudarao na suzavac. Sedamnaestogodisnji ucenik, Branivoj Milinovic, lezao je u lokvi krvi; ustrijelio ga je vod od petnaest policajaca samo na nekoliko desetina metara od kancelarije predsjednika Milosevica. Policija je odlucila da se osveti za smrt kolege koga su kamenovali razbjesnjeli demonstranti.

Bio je to haotican, uzasan dan, u kojem je srpski rezim izlio bijes, na do tada mirne ulice Beograda. Te subote, 9. marta, postalo je jasno da se predsjednik Milosevic nece libiti, da upotrijebi silu protiv sopstvenog naroda da bi se odrzao na vlasti. Samo cetiri godine nakon sto je Srbima obecao na Kosovu da "niko ne sme da ih bije", Milosevic je poslao tenkove na sopstvenu prijestolnicu. Sumorna nocna parada bila je u ostroj suprotnosti sa zorom demokratije koja se budila u drugim zemljama Istocne Evrope. Zapravo, javno pokazivanje sile planirano je mnogo prije nego sto su se antivladine demonstracije, koje su je navodno isprovocirale, otele kontroli. Borisav Jovic, tadasnji predsjednik jugoslovenskog kolektivnog rukovodstva, poceo je da okrece brojeve telefona clanova Predsjednistva, trazeci od njih odobrenje za slanje tenkova cak i prije prvih znakova nasilja.

Ali, scena za krvoprolice bila je postavljena ranije. Ministarstvo unutrasnjih poslova je, u posljednjem trenutku, zabranilo okupljanje u centru grada koje je organizovano u znak protesta protiv vladine kontrole nad sredstvima javnog informisanja. Angazovano je na stotine policajaca, zajedno sa psima, na konjima i sa oklopnim vozilima. Policija je postavila barikade na putevima sirom Srbije da bi izolovala glavni grad. Medjutim, zabrana okupljanja uvedena je uz jasno saznanje da ce biti prekrsena. U subotu do dvanaest sati, 40.000 ljudi, uglavnom sljedbenika opozicionog lidera Vuka Draskovica i njegovog nacionalistickog Srpskog pokreta obnove (SPO), slilo se na centralni beogradski trg, Trg Republike.

Draskovic je dobio nadimak, Kralj trgova, zbog sposobnosti da okupi masu - vjestine u kojoj je prevazilazio cak i Milosevica. Draskovic je bio jedna od glavnih meta osmisljene kampanje blacenja, koju je pokrenula drzava da bi diskreditovala bilo koga, ko bi se usudio da ospori Milosevica. Medju mnostvom sumanutih i apsurdnih kleveta, beogradska televizija - pod direktnom kontrolom drzave i sa izuzetno velikim uticajem na formiranje javnog mnijenja - neprestano je optuzivala harizmatskog Draskovica, da kuje zavjere za destabilizaciju Srbije, u svetogrdnom saveznistvu sa ponovno ozivljenim "ustaskim rezimom" hrvatskog predsjednika Franje Tudjmana.

Televizija Beograd je bila pod cvrstom Milosevicevom sapom. Bilo je to idealno sredstvo za raspirivanje mrznje prema "neprijateljima srpskog naroda" - prvo kosovskim Albancima, onda Slovencima, Hrvatima i, konacno, prema opoziji u samoj Srbiji. Posle svoje nadmocne pobjede na prvim srpskim slobodnim izborima u decembru, Milosevic je nastavio da koristi medije kao svoju licnu propagandnu masinu, odbijajuci da opoziciji u njima ustupi bilo kakav prostor. Za antikomunisticke demonstrante, Televizija Beograd je bila simbol Miloseviceve apsolutne kontrole nad Srbijom.

Policija se primicala sve blize dok su sa balkona zgrade Narodnog pozorista opozicioni lideri uzvikivali zahtjeve za slobodu stampe. Draskovic je djelovao impresivno sa svojom velikom crnom grivom i dugackom bradom. Zahtijevao je da se boljsevici povuku sa vlasti u korist radikalnih promjena. Trazio je slobodu stampe, radija i televizije, i nezavisno sudstvo. Policija je pokusala da razbije okupljenu gomilu vodenim topovima i salvama suzavca. Draskovic je pozvao svoje sljedbenike da im se suprostave, uzvikujuci: "Juris! Juris!" Nekoliko sekundi nakon toga kordoni policajaca pod punom anti-teroristickom opremom nasrnuli su na masu. Demonstranti su kidali ograde, grabeci gvozdene sipke i palice za borbu. Uzalud je Draskovic pozivao snage bezbjednosti da predju na stranu naroda protiv rezima.

Policija se povukla. Nekoliko sati izgledalo je da su u centru grada pobjedili demonstranti. Lomili su prozore, ne ostavivsi nijedno okno neosteceno na Predsjednistvu Srbije, zgradi u kojoj se nalazila i kancelarija Slobodana Milosevica. Ali, opozija nije znala sta dalje treba da radi. Otevsi nekoliko vatrogasnih kola, euforicni demonstranti su se slili pred srpski parlament. U zgradi, opozicioni lideri su pokusavali da stupe u kontakt sa Milosevicem ili nekim drugim iz srpske vlade.

Milosevic je bio u Dobanovcima, vojnom kompleksu za odmor, izvan Beograda. Znao je da je doslo vrijeme za akciju, pa je pozvao Borisava Jovica, predsjednika jugoslovenskog Predsjednistva i vrhovnog komandanta Armije, i nalozio mu da izvede tenkove na ulice. Demonstracije su dobijale na zestini, a Milosevic je bio sve nervozniji.

Generali JNA su takodje pazljivo pratili dogadjaje. Bili su podijeljeni. General Kadijevic je zelio da izbjegne pretvaranje Armije u neku vrstu policije. A opet, jedan razgovor snimljen na traci, otkriva kako general Blagoje Adzic, nezgrapni nacelnik Generalstaba, obasipa policiju psovkama i naredjuje im da mlate demonstrante.

Da bi vojsku izveo na ulice, Jovicu je bila potrebna vecina glasova osmoclanog Predsjednistva. Poceo je da, jednog po jednog, clana poziva telefonom, prvo one za koje je racunao da ce najvjerovatnije podrzati Milosevicev zahtev za vojnu intervenciju. Poslije poziva predstavnicima Kosova, Vojvodine i Crne Gore - sve Milosevicevi "poslusnici" - obratio se Vasilu Tupurkovskom iz Makedonije, ne bi li obezbijedio i peti glas. Poceo je da preklinje: "Vasile, potrebno nam je da izvedemo Armiju na ulice kao demonstraciju sile, i da sprijecimo ono sto se moze dogoditi u Beogradu. A, to bi bilo veoma stetno po stabilnost i bezbjednost zemlje". Makedonski politicar navodi da su pozivi poceli ujutru, nekoliko sati prije nego sto su demonstracije u Beogradu izmakle kontroli. Postojali su sve pomamniji: "Jovic me je zvao na svakih pola sata i zahtijevao da glasam. Oko podne Jovic mi je rekao: "Vasile, imam pet glasova. Daj mi svoj glas, jer zelimo da dejstvujemo", kasnije se prisjecao Tupurkovski. Po sopstvenom kazivanju, Jovic je poceo da okrece telefone oko "jedanaest ili dvanaest - u trenutku kada su demonstranti poceli da napadaju Ministarstvo odbrane". Medjutim, sjecanje ga ocito vara. U podne, masa nije bila ni blizu Ministarstva.

Bogic Bogicevic, bosanki predstavnik u Predsjednistvu, inace Srbin iz Bosne koji je za vrijeme rata ostao lojalan bosanskoj vladi, na kraju je ipak popustio. Kasnije je, medjutim, tvrdio da tom prilikom Jovic ni u jednom trenutku nije pomenuo rijec "tenk", vec je samo trazio odobrenje Predsjednistva da se obezbjede vitalni objekti. Bez obzira sto su glasali za, i Bogicevic i Tupurkovski su se veoma oprezno odnosili prema Jovicevim smicalicama. Tupurkovski kaze:

"Nosili samo se sa Jovicem bar pola godine prije toga, sa raznim njegovim pokusajima da zloupotrijebi nas polozaj clanova Predsjednistva, posebno sa pritiscima na Bogicevica i mene u brojnim prilikama, tako da smo bili oprezni prema njegovim inicijativama."

Dok su tenkovi tutnjali ulicama, policija je upala u prostorije i zatvorila liberalno orijentisanu radio stanicu B-92 i Studio B, jedinu beogradsku televizijsku stanicu van vladine kontrole; obje su prenosile tok demonstracija. "Rukovodstvo Srbije je trazilo upucivanje armijskih jedinica, jer je najveci dio policijskih snaga bio angazovan na Kosovu", navodilo se u saopstenju saveznog Predsjednistva, kojim se objasnjavalo zasto je umjesto policije - pozvana JNA.

U parlamentu, Draskovic je shvatio da ce biti uhapsen.

Jedan od pripadnika obezbjedjenja me je pitao da li sam nesto jeo tog dana. rekao mi je da cu stici prijekasno za veceru, a da je u centralnom zatvoru dorucak veoma los. Ponudio je da mi kupi sendvic, jogurt i cigarete. Zvao se Naser Oric. (Oric, pripadnik srpskih snaga bezbjednosti, Milosevicev tjelohranitelj, kasnije ce postati poznat kao vodja muslimanskih branilaca u istocnoj enklavi Srebrenica).

Draskovic je odveden u zatvor.

• Historija Bosne i Hercegovine