"Budimo pragmaticni"

Rascjep medju Srbima i izrastanje hrvatskih snaga u pravu armiju, doveli su do najveceg preokreta u toku cetiri godine rata. Srbi su poceli da gube, dok su Hrvati postajali pobjednici u bici u kojoj je plijen bila Jugoslavija. Tudjman je nadigrao Milosevica, vrhunskog majstora igre. Hrvatski predsjednik je bio dovoljno pametan da averziju prema svom muslimanskom pandanu Izetbegovicu ostavi po strani i pokrene uskladjenu ofanzivu za koju je dobio zeleno svjetlo iz Vasingtona. Vise teritorija preslo je iz ruke u ruku u ljeto 1995. nego u bilo kom drugom periodu od pocetka rata. Sjedinjene Drzave nasle su se na centru pozornice.

Redoslijed dogadjaja koji ce iz temelja promijeniti dinamiku sukoba i ozbiljno uvecati izglede za mir, zapoceo je, zlokobno, padom istocnobosanske enklave Srebrenica, nastanjene muslimanima.

Pad Srebrenice bio je najcrnji trenutak medjunarodnog angazovanja u Bosni. UNPROFOR nije preduzeo nista da sprijeci ubijanje mozda cak 8.000 muslimana. Neki su ubijeni posto su se predali vjerujuci da ce ih UN zastititi, drugi su uhvaceni dok su pokusavali da prebjegnu na teritoriju pod kontrolom bosanske vlade, dok su neki izvrsili samoubistvo, nemogavsi da izdrze agoniju puta u sigurnost.

Srebrenica je bila jedno od sest podrucja u Bosni koja su UN proglasile "zasticenim". Poraz u Srebrenici u potpunosti je razotkrio odsustvo volje medjunarodne zajednice da ih brani. Tek kasnije ce postati jasno da je Vasington vec bio zakljucio da se Srebrenica, kao i druge dvije istocne enklave, Zepa i Gorazde, ne mogu odrzati. Bio je to uzasan klimaks serije lose smisljenih planova i mlakih garancija. Vlade zapadnih zemalja obezbjedile su tek 7.000 od 34.000 vojnika koliko je za to bilo predvidjeno da bi, na kraju, svijet bio zatecen srpskom ofanzivom koja se mogla predvidjeti. Medjunarodni posmatraci su je pogresno tumacili, cak i kada je bila u punom jeku.

Srpske snage zapocele su ozbiljno bombardovanje Srebrenice 6. jula 1995. godine. Ofanziva je krenula nakon sto su muslimani napali i potpuno porusili dva srpska sela pored srebrenicke enklave. Aprila 1993. godine kada su UN proglasile Srebrenicu za prvu zasticenu oblast, ona je trebalo da bude demilitarizovana. Umjesto toga, komandant Naser Oric koristio je enklavu za brze prepade protiv Srba koji su je opsjedali. Napad muslimana u junu bio je izgovor na koji su Srbi cekali. Njihova armija koja je izgubila sijaset manjih bitaka sirom Bosne, zeljela je laku pobjedu. Srbi su poceli da se koncentrisu oko Srebrenice.

Iako se upravo nalazio na vrhuncu svog politickog rata protiv rukovodstva bosanskih Srba, Milosevic nije ni pokusao da sakrije da odobrava srebrenicku operaciju. "Uostalom", rekao je on prije nego sto je javnost upoznata o kolikom se divljastvu radilo, "pogledajte sta su muslimani ucinili srpskim selima... Dosao je trenutak kada vise ne mozete ocekivati nikakvu racionalnu kontrolu", rekao je on slezuci ramenima. "Ne znam tacno sta se tamo dogodilo." Ostavljao je utisak da je srpska ofanziva imala za cilj da neutralise enklavu kao vojnu opasnost, a ne da je potpuno pregazi; pokusaj da se onesposobi, a ne da se ubije. Milosevic je i dalje naveliko hvalio Mladica.

Srebrenica je bila cvrsto usadjena u Milosevicevo razmisljanje o obliku srpske drzave koja ce nastati na rusevinama stare Jugoslavije. Za njega je istocna Bosna uvijek bila strateski znacajna, dok je, s druge strane, pokazivao da je spreman da trguje teritorijama dalje prema zapadu (koje su srpski nacionalisti smatrali svetim). Dolina Drine bila je od vitalnog znacaja za njegov koncept bezbjedne i vece srpske drzave. Za Srbiju je Srebrenica, dakle, bila od presudnog znacaja. Samo petnaest kilometara od srpsko-bosanske granice, ona bi, kad bi ostala u rukama muslimana, predstavljala stalnu prijetnju bezbjednosti same Srbije. Istocna Bosna je tampon zona za Srbiju. Srbi su vjerovali da ce, kada uniste Srebrenicu, san o ponovnom uspostavljanju Bosne u njenim medjunarodno priznatim granicama biti daleko.

Za muslimane, pak, Srebrenica je bila simbol otpora Bosne. Medjutim, za njihove vodje - i americku diplomatsku inicijativu koja se tek radjala - pad Srebrenice znacio bi da bosanska armija moze da krene naprijed na drugim frontovima, a da izbjegne surovu odmazdu nad izolovanom enklavom duboko na srpskoj teritoriji. General Rasim Delic, vojni komandant bosanske vlade, kasnije je rekao:

Srebrenica i Zepa su isto kao i Gorazde i Bihac bile dodatno opterecenje za bosansku armiju i vladu...

...To su bile izolovane oblasti koje nisu imale fizickog kontakta sa nasim snagama. Svaka ofanziva na bilo kojoj teritoriji povlacila je opasnost da srpski agresor krene na Srebrenicu i Zepu. Nasi drzavni organi su sklopili mnogo primirja i ucinili mnogo ustupaka da se spasu Zepa i Srebrenica.

Sama Srebrenica, grad koji je prije rata imao 8.000 stanovnika, postala je utociste 40.000 ljudi koji su pobjegli pred srpskom armijom iz drugih dijelova istocne Bosne. Gradom su upravljali vojni diktatori i crnoberzijanci. Poslije tri godine provedene u klopci pod srpskom opsadom, prezivljavajuci samo od oskudne pomoci Ujedinjenih nacija, mnogi su jedva cekali da napuste Srebrenicu, samo ako bi na drugom mjestu mogli da zive bezbjedno. Medjutim, Sarajevo je nalozilo gradskim vodjama da ustraju, ali im nije obezbjedilo potrebna sredstva za to. Prepusteni prakticno sami sebi, branioci Srebrenice koje je predvodio Naser Oric, dvadesetdevetogodisnji bivsi Milosevicev tjelohranitelj, odbili su da se predaju.

Prvog marta, Oric je od svog komandanta iz Tuzle primio poruku kojom mu naredjuje da odmah napusti enklavu i da na udaljenom snjeznom vrhu saceka helikopter koji ce ga prevesti do staba. Naser Oric je cekao vise od mjesec dana. Nije znao kako da protumaci ovo naredjenje armije. Do kraja aprila, on i jos sedamnaest visih oficira bili su evakuisani iz Srebrenice, navodno zbog dopunske obuke. General Mustafa Hajrulahovic, jedan od sefova vojne kontraobavjestajne sluzbe, rekao je da su Oric i njegovi oficiri pozvani u stab, zato sto su znali za predstojecu srpsku ofanzivu. "Morali smo se pripremiti za evakuaciju stanovnistva. Ustvari, bili su pozvani radi instrukcija."

Ali, to je bilo varka. Oricu i njegovim oficirima - izuzev njegovog zamjenika Ramiza Becirevica - zabranjeno je da se ikada vrate u Srebrenicu. Poslije toga, Oric je Becirevica vidio tek poslije pada enklave, kada se predvodeci vise stotina vojnika iz Tuzle probijao kroz srpske linije u susret hiljadama onih koji su uspjeli da pobjegnu iz Srebrenice.

Sestog jula, Srbi su poceli ozbiljno da granatiraju. Bez komandanata - rastrzani haosom koji je zavladao medju uspanicenim stanovnistvom - slabije naoruzani muslimanski vojnici nisu mogli da organizuju odbranu. To nisu mogli ni holandski vojnici iz sastava mirovnih snaga UN, koji su tu bili stancionirani. Nisu znali sta da rade. Jedan od vojnika iz mirovnih snaga bio je ubijen, dok se sa svojom jedinicom povlacio, nakon sto su srpske snage pregazile njihovo posmatracko mjesto. Njega nisu pogodili Srbi vec vojnik bosanske vlade koji je zelio da zaustavi povlacenje holandskih trupa sa vladinih isturenih polozaja. Avioni NATO-a nadlijetali su nisko iznad brda obraslih gustom sumom. U roku od dva dana, Srbi su osvojili tri osmatracka mjesta i uzeli trideset Holandjana za taoce.

Devetog jula u Hagu holandski ministar odbrane Joris Vorghove jasno je opisao situaciju u kojoj su se nasle njegove trupe "opkoljene, brojno slabije i u strahu od daljih akcija" bosanskih Srba. Nevjerovatno, ali on jos uvijek nije vjerovao da ce Srbi pokusati da zauzmu grad. Medjutim, tog istog dana, Srbi su dali svoj prvi ultimatum - Ujedinjene nacije i muslimani moraju da evakuisu enklavu u roku od 48 sati. Ujedinjene nacije su odgovorile tako, sto su naredile Holandjanima da se postave u takozvanu blokirajucu poziciju, trideset vojnika koji formiraju tanku plavu liniju sa oklopnim transporterima i protivtenkovskim raketama pokusava da zaustavi hiljade srpskih vojnika koji nastupaju sa juzne periferije grada.

Potpukovnik Ton Karemans, holandski komandant u Srebrenici, zatrazio je da se izvrse snazni vazdusni napadi. Njegov zamjenik je tada rekao rukovodstvu Srebrenice da bi njihove snage trebalo da se uzdrze od kontraofanzive. Ilijaz Pilav, tridesetjednogodisnji hirurg, shvatio je da ce svi koji se nadju u tim zonama ili u njihovoj blizini poginuti. "Receno nam je da ocekujemo vazdusne napade NATO-a svakog trenutka. On (Karemans) oznacio je na mapi zone koje ce biti mete napada. Mislim da ih je on zvao 'zone smrti'", rekao je Pilav, cije mrsavo lice i napacene oci govore o tegobama koje je pretrpio tih godina, kao glavni hirurg u svom rodnom gradu.

• Historija Bosne i Hercegovine