"Kucnuo je cas Evrope"

U predvecerje 25. juna 1991. gotovo jednoglasnom odlukom Parlamenta, Slovenija je proglasila nezavisnost i time jednostrano, prvi put od Jalte, izmjenila granice u Evropi. Istog dana, i Hrvatska je proglasila nezavisnost.

Za razliku od Hrvata, Slovenci su se valjano pripremili za odcjepljenje. Zakonodavstvo vezano za nezavisnost poduprli su izvrsnim aktima, uspostavljajuci i kadrovski popunjavajuci nezavisne organe koji ce 26. juna preuzeti kontrolu granica, vazdusnog saobracaja i pomorskih luka. Sa granicnih prelaza prema Italiji, Austriji i Madjarskoj skinuli su jugoslovenska obiljezja, zastave i natpise i zamijenili ih oznakama sa grbom nove nezavisne Republike Slovenije. Naredili su pripadnicima savezne policije i carine da napuste objekte. Isto tako, poceli su da postavljaju granicne oznake duz 600 kilometara duge granice sa susjednom Hrvatskom; taj cin je prethodnog dana savezna vlada proglasila nezakonitim.

Na zvanicnoj proslavi sljedeceg dana, pukovnik Milan Aksentijevic, po sopstvenom kazivanju, "nije bio raspolozen da nazdravlja sampanjcem". Ocito, bio je medju rijetkim skupstinskim poslanicima koji su glasali protiv proglasenja nezavisnosti i, bez obzira sto su mu ostali clanovi parlamenta stalno dodavali prepune case, a slovenacke televizijske ekipe pokusavale da ga uhvate kako diskretno otpija gutljaj, nije ucestvovao u slavlju. Bice to posljednji dan zvanicnog mira u Jugoslaviji. Aksentijevic je znao, kao sto je znalo i slovenacko rukovodstvo, da je Armija stavljena u stanje pripravnosti.

Pa ipak, Beograd je preduhitrio Ljubljanu. Na dan proglasenja nezavisnosti, sazvana je sjednica saveznog parlamenta na kojoj je dogovoreno da se ne prizna odcjepljenje Slovenije. Milosevic je igrao dvostruku igru. S jedne strane, podsticao je Sloveniju na secesiju, a s druge, Beograd ju je optuzivao za jednostrano odcjepljenje. Savezna vlada, na celu sa predsjednikom Antom Markovicem, takodje se sastala i donijela izvrsnu naredbu, cija je svrha do danasnjih dana ostala predmet zucnih polemika. JNA je ostala bez vrhovnog komandanta, a drzava bez predsjednika, jer je Srbija blokirala dolazak Stipe Mesica na celo Predsjednistva, tvrdeci, da se javno izjasnio protiv Jugoslavije. Uredba je bila vise nego jasna: davala je ovlascenje ministru odbrane i ministru unutrasnjih poslova da "rasporede pogranicne jedinice JNA u cilju zastite drzavnih granica na granicnim prelazima". Manje je jasno sta je Markovic namjeravao da postigne tom uredbom. Tvrdio je gotovo odmah po izbijanju sukoba, da cilj uredbe nikada nije bio davanje ovlascenja saveznoj vojsci da upotrijebi silu protiv Slovenaca. Medjutim, bez obzira na Markoviceve motive, a gotovo je sasvim izvjesno da je trpio pritisak Armije - dvojica njegovih najuticajnijih ministara upotrijebili su je kao ustavnu osnovu za slanje tenkova.

Savezni ministar unutrasnjih poslova, Petar Gracanin uputio je zahtjev Petoj armijskoj oblasti JNA u Zagrebu, tamosnjem komandantu Konradu Kolseku (koji je sticanjem okolnosti bio Slovenac) da obezbjedi vojsku i transport za pratnju jedinica savezne policije; prvo do kasarni u Sloveniji, a odatle, do granicnih polozaja na koje ce biti rasporedjeni. Citavog tog dana i veceg dijela noci, general Kolsek i njegov zamjenik, general Andrija Raseta, razradjivali su detaljan plan vracanja trideset pet kopnenih granicnih prelaza, jedan aerodrom (Brnik u Ljubljani) i jednu luku (Koper) pod saveznu kontrolu.

Od samog pocetka, Beograd je usvojio izrazito legalisticki pristup krizi u Sloveniji. Sest mjeseci je savezni ministar odbrane Veljko Kadijevic trazio odobrenje za akciju JNA da bi sacuvao Jugoslaviju. Pa ipak, nije zelio da JNA bude optuzena za organizovanje vojnog udara. Uzdrzanost koju je do tada ispoljavao zasnivala se upravo na zelji da ne djeluje mimo Ustava. Sada je mogao da krene u akciju na nacin koji je smatrao da je u skladu i sa tom uzdrzanoscu i sa ustavnim zakonom. Trazio je, a bio ubijedjen da je dobio, sva ustavna ovlascenja potrebna za ono sto je namjeravao da bude ogranicena vojna intervencija u Sloveniji. Odluke i uredbe, donijete u Beogradu 25. juna, nosile su potpis saveznog premijera. Objavljene su na Ustavom predvidjen nacin, u Sluzbenom listu Socijalisticke Federativne Republike Jugoslavije. Trebalo je da stupe na snagu dan poslije objavljivanja. Prema tome, Slovenci su znali bar dvadeset cetiri sata unaprijed da je JNA dobila naredjenje za djelovanje.

U stvari, oni su cak raspolagali jos preciznijim informacijama. Tokom citavog tog desetodnevnog perioda, za koji su Slovenci kasnije tvrdili da je bio njihov rat za nezavisnost, odrzavali su redovnu telefonsku vezu sa komandantima JNA protiv kojih su se borili. Prema rijecima Igora Bavcara:

Ma koliko to cudno zvucalo, ali tokom svih tih deset ratnih dana mi smo svakodnevno, ili da budem jos precizniji, svakog sata bili u vezi sa Armijom. Oficiri koji su vodili operaciju bili su sa nama u stalnom kontaktu. Obicno smo medjusobno komunicirali razmjenjujuci ultimatume, razgovarajuci preko telefona o operacijama koje su bile u toku.

Na samom pocetku, generali to nisu smatrali ratom. Angazovanje vojske su smatrali - i tako ga i pripremili - kao ogranicenu akciju za odrzavanje reda. I, s obzirom na takvu njenu prirodu, unaprijed su obavjestavali slovenacke vlasti o tome sta namjeravaju da preduzmu, prenoseci im, prema tvrdnjama JNA, izmedju ostalog, i precizne podatke o putevima kojima ce se kretati armijske jedinice. Sila, koja se sprema da "izvrsi invaziju i okupira susjednu zemlju" (kako su tvrdili Slovenci), ne objavljuje svoj plan invazije, dan uoci pocetka vojne operacije.

Takav je makar bio plan A, plan koji je na kraju i sproveden. Medjutim, JNA je imala i plan B: po tom planu, cjelokupna Peta vojna oblast bila je u stanju pripravnosti, spremna da krene protiv Slovenije. Bilo je predvidjeno da elitna 63. vazduhoplovna brigada, inace stacionirana u Nisu, u juznoj Srbiji, bude rasporedjena u vazduhoplovnoj bazi Cerklje u Sloveniji, zajedno sa bataljonom vojne policije. Imali su precizne planove o tome koje polozaje treba zauzeti i koga uhapsiti. Znali su da je slovenacka TO dobro opremljena, dobro organizovana i brojna. Plan B je predvidjao invaziju Slovenije, vojni poraz slovenacke teritorijalne odbrane, hapsenje i zatvaranje slovenackih lidera i uvodjenje ratnog stanja u toj republici. Plan B, nikada nije sproveden.

I dok su Slovenci uveliko proslavljali sticanje nezavisnosti, predsjednik Kucan je razgovarao sa generalom Kolsekom u Zagrebu, trazeci od njega da tog dana ne preduzima bilo kakvu operaciju JNA u Sloveniji. Kucan se pribojavao da bi to razbjesnelo gradjane na vrhuncu slavlja. Kolsek ga je mogao uvjeriti da se tog dana nikakve akcije nece preduzimati. Zapravo, tek sutra, u ranim jutarnjim casovima planirano je preuzimanje kontrole na granicnim prelazima i aerodromima.

Plan A je poceo da se realizuje 25. i 26. juna. Grupa od 400 pripadnika saveznog MUP-a i 270 saveznih carinika prebacena je u vazduhoplovnu bazu Cerklje u Sloveniji, a zatim helikopterima u razne kasarne u Sloveniji i Hrvatskoj, odakle je trebalo da budu upucene na zadatak. Kao pratnja je angazovano manje od 2000 pripadnika JNA. Tesko da se moglo govoriti o grupisanju snaga za invaziju.

• Historija Bosne i Hercegovine