U vrijeme kada je ova knjiga pisana, buducnost bivse Jugoslavije zavisila je od vodja Srba, Hrvata i muslimana. Ratovi su zavrseni. Ostalo je neizvjesno kojim ce putem oni krenuti. Snage NATO-a jacine 60.000 ljudi upucene su da sprovedu mirovni sporazum koji su izdejstvovale Sjedinjene Americke Drzave. Ali u samom sporazumu sadrzana je kontradikcija: on, sa jedne strane sankcionise dvije etnicke drzave unutar jedinstvene cjeline a, sa druge, zahtjeva pravo na povratak izbeglica.

Posto je cetiri godine posmatrao uzastopne neuspjele pokusaje svojih evropskih saveznika da dodju do rjesenja, Vasington je uzeo mirovni proces u svoje ruke. Amerikanci do sada nisu bili spremni da u potpunosti podrze ni jedan od predlozenih mirovnih planova, sto je uvijek omogucavalo jednoj od strana da iskoristi nepostojanje konsenzusa Zapada. Sada oni, isti lideri koji su vodili rat, treba da sprovedu sporazum koji je kreirao Zapad. 1996. godine svih sest predsjednika koji su Jugoslaviju doveli do otvorenog sukoba 1991, jos uvijek su na vlasti.

Do sada je na rusevinama komunisticke Jugoslavije stvoreno pet novih drzava. Od svih njih, Slovenija je najbolje prosla. Njeni lideri, siti Milosevicevih pokusaja da prisvoji Jugoslaviju, poveli su sjeverozapadnu republiku u samostalnost bez mnogo teskoca i uz precutni pristanak srpskog rezima. Njihov kratkotrajan rat odvijao se vise na televizijskim ekranima nego na frontu. Do 1996. godine, njenih dva miliona stanovnika, sa mnogo vecim zivotnim standardom od njihovih bivsih sunarodnika, izgradilo je istinski visepartijsku kulturu. Ekonomski i socijalni problemi prelaska na konkurentnu trzisnu demokratiju uveli su Sloveniju u drugaciji svijet od onog u kome zive njeni prethodni partneri. Ona je sada na vratima Evropske unije skoro spremna da se u potpunosti ukljuci u ekonomsku i politicku maticu Zapada, okrenuvsi ledja svojim juznim susjedima.

Najjuznija republika Makedonija, izbjegla je rat koji su predvidjali mnogi proroci, rat koji je prijetio - i jos uvijek prijeti - da prenese konflikt izvan granica bivse Jugoslavije uvlaceci u njega Albaniju, Bugarsku i Grcku, pa cak i Tursku, suprotstavljajuci sadasnje saveznike NATO-a jedne drugima. Krhki mir prezivio je i pokusaj ubistva makedonskog predsjednika Kire Gligorova u oktobru 1995. u Skoplju, kada je on ozbiljno povrijedjen u eksploziji automobila-bombe. Vjesto rukovodjenje Gligorova, pomoglo je da njegova republika bude postedjena pustosenja kome su bili izlozeni njeni sjeverni susjedi.

Makedoniju jos uvijek okruzuju grabljivi susjedi i proganjaju sablasti nerjesenih sukoba. Za sada mir podupire prisustvo mirovnih snaga UN - sto predstavlja prvi slucaj preventivog angazovanja u historiji UN. Do aprila 1996. godine, medjunarodni posrednici su ostvarili znacajan napredak u smirivanju krize u vezi sa Makedonijom. Osam meseci pre toga, americki posrednik Sajrus Vens dogovorio je orjentacioni sporazum koji je predvidjao da Atina ukine ekonomski embargo protiv svog sjevernog suseda, a da Skopje, za uzvrat, prihvati novu nacionalnu zastavu. Grcka je nametnula embargo u znak protesta protiv koriscenja naziva Makedonija i njene sesnaestokrake zlatne zvjezde na zastavi, tvrdeci, da oni pripadaju iskljucivo Helenima. Jos jedan potencijalni element za sukob otklonjen je medjusobnim priznanjem Makedonije i Jugoslavije; ono je, takodje, utrlo put za normalizaciju odnosa Skoplja i Atine.

Cetiri godine poslije proklamovanja nezavisnosti i istovremenog gubitka trecine svoje teritorije koju su zaposjeli pobunjeni Srbi i JNA, Hrvatska se 1995. godine, uz podrsku SAD, pojavila kao regionalna sila. U ofanzivi koju je Vasington precutno podrzao, a ostali svijet brzo zanemario, ona je zbrisala samoproklamovanu Republiku Srpsku Krajinu za samo nekoliko dana, uspostavivsi kontrolu nad skoro cjelokupnom teritorijom hrvatske republike. Od ukupno 600.000 Srba koliko ih je zivjelo u Hrvatskoj 1991.godine, ostalo je nesto vise od 100.000. Srbi u Hrvatskoj su bili dio nacionalnog identiteta Hrvatske, naslijedje koje je Tudjman zelio da unisti.

Uprkos embarga na uvoz oruzja u bivsu Jugoslaviju, Zagreb je stvorio mocnu armiju koja je, uz pomoc NATO-a, bez mnogo muke slomila drzavicu krajiskih Srba i njene stanovnike istjerala iz Hrvatske. Krajiska drzava je vec bila oslabljena kombinovanim uticajem cetvorogodisnje ekonomske izolacije i odluke Beograda da joj uskrati vojnu pomoc. Pad Krajine odrazio je strateska razmisljanaja Slobodana Milosevica o buducem izgledu regiona, isto toliko koliko i Tudjmanova. Ali, Milosevic nije imao izbora: znao je da su krajiski Srbi postali balast koga se treba osloboditi. Tudjman je, sa novostecenim samopouzdanjem, preuzeo inicijativu.

Zagrebu je odgovarala vojna opcija. U euforiji koja je pratila zauzimanje Krajine, Tudjman je organizovao prije vremene izbore, godinu dana prije roka. Njegova partija, HDZ, racunala je na opste raspolozenje i dobila 45 posto glasova i solidnu vecinu mjesta u Saboru. Medjutim, HDZ je izgubila u Zagrebu i u nekoliko gradova sto pokazuje da je Hrvatima ipak dosta Tudjmana. Kao i ljudi u Srbiji, oni vide da se sacica odabranih ljudi rezima bogati zahvaljujuci ratu, dok je vecina zapala u siromastvo. Hrvatski predsjednik nije zelio da prepusti opoziciji kontrolu nad prijestolnicom Zagrebom, pa mjesecima sprjecava da bilo ko preuzme tu duznost.

Dok se borio da zadrzi cvrstu kontrolu kod kuce, Tudjman isto tako nije pokazivao ni jednog znaka da ce smanjiti svoju vlast nad Hrvatima u Bosni. Cak i kada se saglasio sa jacanjem muslimansko-hrvatske federacije, Tudjman nije vjerovao u njenu buducnost. Federacija je i dalje zavisila od jacine pritiska Vasingtona i Bona na Zagreb. Ali, sada Tudjman vec gleda na sebe kao na realnu snagu.

Uspon mocne Hrvatske ilustruje dva aspekta rata i mir za koji su se SAD trudile da postignu, da bi taj rat okoncale: pokazao je da je moc, a ne razum, ono sto se isplati; pokazao je, takodje, da je stvaranje etnicki cistih teritorijalnih jedinica proizvelo jasnije mape kao osnovu za izgradnju mirovnog rjesenja. Rat se vodio za etnicko razdvajanje i zavrsice se tek kada ono bude ostvareno. U tom smislu Dejtonski pregovori predstavljaju traganje za mirom putem etnickog ciscenja. Posljedice koje to moze imati na ona podrucja bivse Jugoslavije (od kojih se vecina sad nalazi u Srbiji) koja su jos uvijek etnicki izmjesana zastrasujuce su i bacaju sjenku na perspektivu dugorocne stabilnosti.

Tudjman je i dalje opsjednut simbolima drzavnosti, vodjen mesijanskim osjecajem sudbinske predodredjenosti da svom narodu da slobodu o kojoj je taj narod - po njegovom misljenju - sanjao hiljadu godina. Pritom se pokazalo da je manje privrzen osnovnim principima demokratije koje je, po sopstvenom trvrdjenju, on uveo u Hrvatsku. Ugusio je nekada mnogobrojne i impresivne nezavisne medije, da bi ucutkao nezadovoljnu javnost. Nije se cuo ni jedan protest protiv blickriga u Krajini. Naprotiv, hrvatska opozicija podrzala je operaciju - ponasajuci se slicno kao i dijelovi srpske opozicije koji svojevremeno nisu osudili ratove u Hrvatskoj i Bosni. Tudjman nikada nije pokusao da pridobije Srbe u Hrvatskoj uverljivim garancijama ljudskih prava i bio je odlucan da ih svede na malu i bespomocu manjinu. Nastavio je da gaji ekspanzionisticke ambicije u Bosni. Na opstim izborima poslije njegove pobjede u Krajini, etnicki Hrvati u Bosni i Hercegovini mogli su da glasaju i budu kandidati za izborne funkcije u Hrvatskoj. To je razbjesnilo bosanskog pedsjednika Aliju Izetbegovica sa kojim je Tudjman bio zvanicno vezan vojnim i politickim savezom. Najveci dio bosanske teritorije koju je kontrolisao HVO (oruzane snage bosanskih Hrvata) nastavile su da zive kao da su dio same Hrvatske. Iznad zapadne Hercegovine vijori se hrvatska zastava, a njena valuta je hrvatska kuna. Muslimani su imali malo uticaja na Hrvate. Kada se Izetbegovic pozalio Tudjmanu, on je oholo odgovorio: "Mi smo vam oslobodili 80 posto teritorije. Bez nas, ne biste bili u stanju nista da oslobodite."

Poslije Dejtona Savezna Republika Jugoslavija, koju sacinjavaju Srbija i Crna Gora, pocela je spor povratak iz izolacije u medjunarodnu zajednicu. Sankcije protiv Beograda su suspendovane, i Evropska unija je do aprila naimenovala svoje ambasadore u Beogradu.

Mladji partner u ovoj federaciji upinje se zatezuci uzicu. Skoro dvadeset puta manja od Srbije, Crna Gora se upustila u program modernizacije. Najveci broj crnogorskih preduzeca je privatizovan - dok se u Srbiji Milosevic jos uvijek opire ekonomskim reformama. Samo je precutni pristanak Crne Gore omogucio Milosevicu da tvrdi, kako Jugoslavija jos postoji. Pet godina kasnije, on jos uvijek insistira na tome da SRJ bude odredjena za jedinog nasljednika nekadasnje komunisticke federacije koju je cinilo sest republika, a ne da bude samo jedna od pet drzava nasljednica, cak i po cijenu zabrane povratka u medjunarodne finansijske organizacije.

Visegodisnji rat u Hrvatskoj i Bosni kao i sankcije koje su nametnule Ujedinjene nacije, uzele su veliki danak od Jugoslavije. Milosevic je platio rat inflatornim finansiranjem, stampanjem novca koji nije imao realnu drzavnu podlogu. On je pokrenuo spiralu hiperinflacije koja je njegovoj zemlji donijela sumnjivu titulu svjetskog sampiona sa stopom inflacije od 313 miliona posto mjesecno, sto je potuklo prethodni rekord Vajmarske Njemacke, i Madjarske iz 1946. Privredni kolaps unistio je bazu nekada jake i visoko razvijene profesionalne srednje klase Jugoslavije i istovremeno doveo do stvaranja nove snazne elite onih koji su se obogatili ratnim profiterstvom i krsenjem sankcija. Srpsko drustvo je kriminalizovano. Desetine hiljada obrazovanih ljudi napustilo je zemlju da bi pobjegli od moblizacije ili zapoceli novi zivot u inostranstvu. Propascu Jugoslavije Srbi su izgubili jedinu zemlju u kojoj su zaista mogli svi da zive u jednoj drzavi.

• Historija Bosne i Hercegovine