Knjizevnost BiH
Početna - - Početna
VATRU JE ZAPALIO SVESTENIK BOGUMIL


- SEVKO KADRIC -



Iz knjige Sevke Kadrica "Bosnjastvo na vjetrometini"


Istorija bogumila je vazan, sastavni dio mozaika tragicne igre u i oko bivse Jugoslavije. Odmetnicki svestenik Bogumil, koji je zivio prije hiljadu godina, dobio je posebno mnogo pristalica u Bosni gdje je sekta prezivjela do danasnjih dana.

One brutalonosti koje su danas Srbi usmjerili protiv muslimana na prostoru bivse Jugoslavije je mozda moguce objasniti cinjenicom da su ti Muslimani potomci bogumila.

Anticki svijet je bio religijsi tolerantan
sto se ne moze reci za krscanstvo

Evropa koju poznamo iznikla je iz haosa pozne antike. Propalo Rimsko carstvo je naseljeno germanskim plemenima (Goti, Vandali, Franci...) Istocno rimsko carstvo se ocajnicki branilo od slovenskih plemena koja su prodirala na Balkan napadajuci sjeverne granice carstva. Arapi su osvojili Bliski Istopk i Sjevernu Afriku. U to vrijeme je vladao opsti drustveni haos, politicki, socijalni, religijski.

Anticki svijet je bio religijski tolerantan, sto se ne moze reci za krscanstvo. Kad je krscanstvo postalo drzavna religija, ukinulo je anticku slobodu religije. Ortodoksi (pravoslavci) i katolici bili su usmjereni protiv grupa koje su na drugaciji nacin tumacile "bozanske" pojave u okviru krscanstva. Za vrijeme antike susrecemo politeisticke, monoteisticke i dualisticke religijske predstave. Politeizam (vjera u vise bogova) dominirao je kod religijskih shvacanja Grka i Rimljana, medjutim vjera u jednog jedinog boga (monoteizam) i podkraj antickog doba obuhvatala je cijelo podrucje Sredozemlja. Bog krscana bio je isto kao bog Jevreja (Jahova) i muslimana (Alah),ali je razlika u prosvjetiteljima (Mojsije, Isus, Muhamed). Dalje na istoku je dominirao dualizam, to jeste vjera u dva bozanstvena principa koja su medjusobno protivurjecna. Kineska predstava o jin i janu moze se prepoznati i u budizmu ali se posebno istice u Zaratrustinu ucenju (Perzija).

Svijet antike je bio internacionaliziran, sveobuhvatan i plodan. Tu su se susretali i medjusobno oplodjivali filozofski i religijski tokovi. To se odnosi i na krscansko budjenje cija je misija obuhvatala prostore, prvenstveno, trgovackih centara. Razliciti nacini tumacenja boga i ucenja Hrista doveli su do teskih sukoba u okviru krscanstva. Drzavna crkva prezivjela je te sukobe zahvaljujuci cvrstoj organizaciji u kojoj su biskupi organizovali odbranu i sve poslove znacajne za zivot. Ta jaka organizacija i jasna granica izmedju svestenstva i podredjenih rodila je opoziciju koja je poricala monoteizam i propovjedala dualizam. (Dusu je stvorio bog a djavo tijelo). Ti pokreti su poznati pod razlicitim imenima: gnostika, monikena, ali te dualisticke predstave su bile ukorijenjene u antici i bilo ih je tesko unistiti. Razliciti dualisticki pokreti su cvjetali medju krscanima u Maloj Aziji, posebno paulini u Anadoliji 600 godina prije nove ere. Crkvi je trebalo tristo godina da nadjaca njihov prodor. Sredinom devetog vijeka deportovani su posljednji paulini preko Bosfora do Trakije, kraj granice bizantskog carstva (granica danasnje Bugarske). To se pokazalo strateskom pogreskom.

Svestenik Bogumil podkraj devetog vijeka pali vatru bogumilstva

U periodu osmog vijeka propovjednici Cirlo i Metodije su uspjeli nagovoriti bugarskog kralja Borisa da primi grcko-pravoslavno krscanstvo. Biblija je prevedena na bugarski i napisana je pismom koje je stvorio Cirilo (cirilica) a u crkvama je odrzavana molitva na maternjem jeziku. Slovenski narodi su imali svoje socijalne i kulturne tradicije koje su se ogledale u njihovom nomadskom nacinu zivota. To je bila izvrsna podloga za dualisticki pogled na zivot koji se kao vatreni plamen poceo siriti od paulina u Trakiji do seljaka u Bugarskoj, Srbiji, Bosni i Hercegovini. Onaj koji je zapalio vatru bio je svestenik po imenu Bogumil koji je zivio potkraj devetog vijeka. Njegovu djelatnost je opisao bizantski putopisac svestenik Kosna. Iz njegovog kazivanja proizilazi da pristalice bogumila nisu samo pocijenjivale pravoslavnu crkvu i njeno svestenstvo vec je to bila i pobuna protiv vlasnika posjeda i kraljevske moci. Vodje bogumila su zivjele asketski i u celibatu. Propovijedali su protiv rata i drugog prolijevanja krvi u vrijeme kad je vladalo nasilje. Odbacivali su Stari zavjet, jer je Jahova poistovjecivan sa zlim bogom koji je stvorio svijet. Poricali su pricest jer se kruh i vino ne mogu pretvoriti u krv i tijelo Isusovo. Nisu prihvatali ni vaskrsnuce poslije raspela, jedino ljudska dusa, po njima, moze imati vjeciti zivot.

Bogumili su propovijedali krscanstvo pojedinca bez nadgledanja organizovane crkve i mocnih svestenika. To je bila poruka koja je imala odraz u siromasnim predgradjima pa cak i Konstantinopolju.

Da je bizantskoj crkvi prijetila opasnost od bogumila vidi se iz vise sinoda u Bugarskoj i Srbiji, za vrijeme jedanaestog i dvanaestog vijeka, sto je rezultiralo progonjenjem, zatvaranjem ili spaljivanjem na lomaci kao jeretika. Unatoc tome bogumili su mjestimicno prezivjeli sve do turskog osvajanja Balkana. Za vijeme svog uspona bogumilski misionari su sirili svoja vjerovanja i na prosotru Bosne i Hercegovine, odakle su se ona dalje sirila do sjeverne Italije i juzne Francuske, gdje su inspirisala valdeneze i katare da se izdvoje iz katolicke crkve.

Protiv takvih jeretika je biskup Fournier pokrenuo inkviziciju u selu Montaillou, u periodu izmedju 1319. do 1324. godine.

Bogumili su najvise uspjeha imali u Bosni i Hercegovini i tamo su prezivjeli sve do modernog doba. Moguce je da je uspjeh zavisio od divljih krajeva koji nisu bili niciji, izmedju zaracenog pravoslavlja i katolicke crkve, granice izmedju dva carstva, Rima i Konstantinopolja. Medjutim postojala je i politicka napetost dijelom zbog stalnih prijetnji madjarskih kraljeva koji su bili rimokatolici, dijelom zbog razdora izmedju feudalaca i bosanskog kraljevstva. Zbog toga se u Bosni pokret razvio u nacionalisticku slobodnu crkvu. Njeni pripadnici su se zvali pateranima. Njihov zastitnik je bilo bosansko feudalno plemstvo, kasnije i bosanski kraljevi. Za papu u Rimu paterani u Bosni su bili ista vrsta jeretika, kao i katari u juznoj Francuskoj te su protiv oba pokreta zagovarali pokrstavanje.

Kad su Turci prodrli do Bosne, preko Balkana bosanski kraljevi su morali traziti pomoc kod madjarskih vladara. Uslov za pomoc bilo je napustanje jereticke nauke bogumilstva a prihvatanje vjere katolicke crkve i vlast jezika pape. Bosanski seljaci i nomadi su ovu situaciju posmatrali drugacije, jer su bili nauceni da mrze kaludjere katolickih manastira i njihov zahtjev da se molitva cita na latinskom. Kralj Stjepan Tomasevic se zalio kod papinih izaslanika da njegovi bosanski podanici osjecaju vece simpatije prema Turcima nego katolicima. Zatvorio je tri plemica i poslao ih papi u Rim 1462.god. Zapisnik sa saslusanja govori o pateranskom i bogumilskom preziru katolicke crkve. Oni su crkve nazivali satanskim sinagogama poglavara. Jos jedan sudski protokol papinih pisama i drugih dokumenata protiv bogumila postoji skriven u arhivi Vatikana.

Krscanstvo je progonima natjeralo bogumile,
paterane u zagrljaj Turcima

Progoni maoarskih kraljeva i rimskih papa natjerali su paterane u zagrljaj Turcima. Poslije turskog osvajanja Srbije, Bosne i Hercegovine iz istorije su nestali sljedbenici bogumila. Oni su jednostavno presli na islam ali sasvim bez traga, ipak nisu nestali. Englez Artur Evans postao je poznat zbog svojih iskopina minojske palate kod Knososa na Kreti potkraj proslog vijeka, ali jos dvadeset pet godina ranije je dosao do interesantnih arheoloskih otkrica na Balkanu.

1875. godine zajedno sa svojim bratom, pjesaceci kroz Madjarsku i Bosnu i Hercegovinu, dosao je do Raguse (danasnji Dubrovnik). Svoja zapazanja o spomenicima i narodnim tradicijama objavio je u putopisima "Traugh Bosnia and Hercegivina on Foot", (London 1876) i to vrijedi prostudirati.

On posebno govori o neobicnim nadgrobnim spomenicima i kamenim sarkofazima na koje je nailazio u romanticnim sumarcima a koji svjedoce o bogatoj kulturi u selima koja su odavno vec bila napustena. Reljefne slike i simboli nisu bili obicni krscanski, iz cega Evens izvlaci zakljucak da je rijec o nadgrobnim spomenicima bogumila (steccima). Njegova teza nije bila nesporna. U katalogu o bogumilima "The bogumils", London 1962.g. predstavljen je izbor iz zbirke nadgrobnih spomenika (stecaka).

Izgleda da ima vise od 40 000 tih kamenih stecaka, a nekoliko najljepsih se nalazi i u parku muzeja u Sarajevu. U knjizi su prezentirana dva razlicita tumacenja ove nadgrobne umjetnosti. Jedno je vazno za Evansovo misljenje o slikama i simbolima, a drugo tumacenje zeli likovni jezik stecaka povezati sa kulturom slavenskih naroda i njihovih tradicija. Cak i takvo tumacenje moglo bi zanimati Evansa i ako je njegovo srce kucalo za bogumile. U svojim zapazanjima o muslimanima u Bosni i Hercegovini Evans govori o slobodnijim obicajima koji odudaraju od obicaja turskih muslimana i on povezuje te evropske izuzetke sa tradicijom naroda slavenske kulture. Evans je tvrdio da u Bosni i Hercegovini jos uvjek zive male zajednice bogumila. Kada je pjesacio kroz Bosnu i Hercegovinu, balkanske zemlje su bile u pobuni protiv Turske i ovaj mladi istrazivac je predvidio sta se moglo dogoditi sa tim juznoslovenskom muslimanima kada njihovi zastitnici budu jednog dana prognani.

U svojoj knjizi moli da Engleska intervenise kao zastitna sila. Medjutim to nije bilo tako, umjesto, toga je austrougarski katolicki car dopustio aneksiju Bosne i Hercegovine i te zemlje su bile pripojene Habsburskoj monarhiji. Samo sest godina kasnije ubijen je predstolonasljednik u Sarajevu (27.juni 1914,god.) Ubojstvo je planirala i izvela grupa srpskih studenata.

Muslimani u Bosni i Hercegovini su potomci bogumila i to mozda moze objasniti zlocin koji su Srbi sada usmjerili prema njima. Srbi sebe smatraju braniocima krscanskog pravoslavlja protiv Turaka i zele predstaviti muslimane u jugoslavenskim republikama kao izdajnike zemlje. Katolicka Hrvatska vjerovatno ima interese da spoji Bosnu i Hercegovinu sa sobom zbog ostvarenja uticaja katolicanstva i posjeda ali ako muslimani zele prihvatiti pomoc katolickih Hrvata protiv ortodoksnih Srba, onda ce morati i da konvertiraju (predju na katolicanstvo). Oni znaju da su za vrijeme drugog svjetskog rata bili nasilno pokrstavani u rimokatolickoj crkvi.

Muslimani u bivsoj Jugoslaviji imaju istorijskih razloga da strahuju od istrebljenja. Kad im pomoc stize od muslimanskih zemalja, izvan Evrope onda je to, gledano iz istorijske perspektive, pomoc koja je otisla na pogresnu adresu. Pomoc bi trebalo da stigne iz multikulturne Evrope, jer su muslimani u Bosni i Hercegovini potomci bogumila, evropski narod kome prijeti unistenje.


¹Dagens niheten² . 8.11.1992. Stockholm, prevela E. Blixst,

Priredio: Prof. mr. Sevko Kadric
fil. dr. Hans Furuhagen
Dagens niheter 1992. god.
Iz knjige S. Kadric: Bosnjastvo na vjetrometini



Vezano za temu:


• Historija Bosne i Hercegovine


• Vjera Bosanaca je Bosanstvo - Sevko Kadric
• Vrijednosne orijentacije Bosnjaka Bogumila - S.K
• Korjeni Bosne i Bosnjastva - Sevko Kadric
• Vatru je zapalio svestenik Bogumil - Sevko Kadric
• Bogumili i pedeset zabluda Manihejskih
• Geneza Bosnjaka - Zlatko Lukic

• Historija srednjovjekovne Bosne i Hercegovine


• INSPIRATIVNA SNAGA BOSNJAKA BOGUMILA
• IZ APOKALIPSE BOSANSKIH KRSTJANA
• POVELJA BOSANSKOG BANA KULINA
• SREDNJOVJEKOVNE NEKROPOLE U BIH
• BOGUMILSTVO KAO RELIGIOZNI PROBLEM
• PERIOD POKRSTAVANJA DIJELA BOSNJAKA






© 1999-2006 by Camo, All Rights Reserved